مبنای فقهی: سجده بر زمین و آنچه میرویاند
یکی از مسائل مطرح در کتب فقهی، جواز سجده بر کاغذ است. بر اساس صحیحه هشام بن حکم از امام صادق(ع)[1]، قاعده کلی درباره جنس محل سجده این است که باید از زمین باشد یا از آنچه زمین میرویاند، به شرطی که خوردنی یا پوشیدنی نباشد. بر این مبنا، اگر کاغذهای سنتی در فرآیند تولید دچار استحاله ماهوی نشده باشند، حکم سجده بر آنها همانند حکم مواد اولیهشان خواهد بود. اما اگر استحاله شوند یا حتی در تحقق استحاله شک کنیم، سجده بر آنها جایز نیست؛ زیرا معیارهای صحیحه هشام را برآورده نمیکنند.
چالشهای تولید صنعتی: حذف لیگنین و شبهه استحاله
با وجود تفاوتهای روش تولید صنعتی کاغذ با روش سنتی، فقیهان میان حکم این دو نوع کاغذ تفاوتی قائل نشدهاند. در حالی که کاغذهای سنتی از الیاف غیرچوبی تهیه میشدند، کاغذهای صنعتی امروزی عمدتاً از چوب تولید میشوند. یکچهارم تا یکسوم ساختار چوب را ماده «لیگنین» تشکیل میدهد که باقیماندن آن در خمیر، باعث افت کیفیت و تغییر رنگ کاغذ نهایی میشود. این ماده با روش مکانیکی تولید خمیر، در آن باقی میماند (روشی شبیه به روش سنتی)؛ اما با روشهای شیمیایی از خمیر حذف میگردد. این فرآیندهای شیمیایی، شبهه جدی دربارۀ استحالۀ مواد اولیه ایجاد میکند. افزون بر این، استفاده از مواد شیمیایی برای سفید کردن خمیر نیز این شبهه را تشدید مینماید.
افزودنیها و مواد پوششی: چالشهایی در جواز سجده
علاوه بر این، در فرآیند تولید کاغذ، انواع افزودنیها مانند پرکنندههای معدنی، آهاردهندههای درونی و مواد کمکی برای آبگیری یا تعلیق الیاف به خمیر کاغذ اضافه میشود که بسیاری از آنها نیز به اشکالاتی در جواز سجده منجر میگردند. در نهایت، آهار سطحی با مواد خوراکی مانند نشاسته یا پوشش دادن کاغذ، صحت سجده را به طور کامل زیر سؤال میبرد.
نتیجهگیری: عدم احراز صحت سجده
در این پژوهش، علاوهبر مسائل کلی سجده بر کاغذهای صنعتی، مسائل اختصاصی انواع خاصی از کاغذ همچون کاغذ تحریر، روزنامه، کاغذهای پوششدار، کاغذ اسکناس، دستمال کاغذی، مقوا، کاغذ بازیافتی و کاغذ سنگی نیز بررسی شده است. با توجه به مجموع این مسائل و این نکته که شناخت دقیق فرآیند ساخت، ترکیب خمیر، مواد افزودنی و لایههای سطحی غالباً برای مکلف مقدور نیست، روشن میشود که احراز صحت سجده بر اکثر قریب به اتفاق کاغذهای صنعتی ممکن نیست.
بر گرفته از مقاله سجده بر کاغذ با تاکید بر موضوع شناسی کاغذ های صنعتی، دو فصلنامه علمی پژوهشی تا اجتهاد، سال هشتم، ش ۱۵، شهریور ۱۴۰۳
قَالَ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْبِرْنِي عَمَّا يَجُوزُ السُّجُودُ عَلَيْهِ وَ عَمَّا لَا يَجُوزُ قَالَ السُّجُودُ لَا يَجُوزُ إِلَّا عَلَى الْأَرْضِ أَوْ عَلَى مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ إِلَّا مَا أُكِلَ أَوْ لُبِسَ. ↩︎