ربایش پول از کارتهای هوشمند، از مباحث نوپدید فقهی است که ماهیت آن نیاز به واکاوی دارد. اگر فردی به صورت مخفیانه پول را از حساب دیگری برداشت کرد یا انتقال داد، آیا حقیقت این کار همان سرقت حدی موجب قطع است یا ماهیتی متفاوت دارد و عناوین «استلاب»، «احتیال» و یا «اختلاس» بر آن منطبق میشود؟ اهمیت پاسخ به این مسئله از آن روست که تفاوت فاحشی بین مجازات سرقت حدی با هریک از عناوین یادشدۀ دیگر وجود دارد؛ زیرا در فرض نخست، مجازات رباینده قطع دست است، اما در موارد دیگر به صلاحدید حاکم، مرتکب، تعزیر میشود.
در این مقاله ابتدا مفاهیم استلاب، اختلاس، احتیال، سرقت، هتک و حرز، بیان شده اند؛
مستلب : کسی است که مال را آشکارا برمی دارد.
مختلس : کسی است که مال را پنهانی و همراه با غفلت برمی دارد.
محتال : کسی است که مال را به تزویر و نیرنگ برمی دارد.
سارق : کسی است که مال غیر را به صورت پنهانی بر می دارد.
تفاوت سرقت با اختلاس و استلاب در این است که در سرقت مال به صورت مخفیانه ربوده میشود، اما در آن دو به صورت آشکار؛ با این تفاوت که در استلاب، مال آشکارا از صاحب آن گرفته می شود، اگرچه وی غافل از حفظ آن نیست و تمهیدات لازم را برای حفظ آن اندیشیده است اما در اختلاس، مال -به طور آشکار از صاحب آن گرفته می شود، ولی در فرصتی که صاحب مال نسبت به حفظ آن غافل و بی توجه است؛ و چون بی توجه است، برای گرفتن مال نیازی به قهر و غلبه نیست؛
هتک: زمخشری هتک را آن میداند که چیزی را جذب کنی تا آن را از مکانش جدا کنی یا چیزی را پاره کنی تا آنچه درپشت آن است، آشکار شود. دیگر لغت دانان نیز معنایی نزدیک و مشابه همین معنا را با اختلاف در الفاظ آورده اند. هتک اصطلاحی نیز به همین معنا است.
حرز : در تعریف حرز هشت معنا در کتب فقهی بیان شده است، معنای مختار نگارنده معنای عرفی آن است بنابراین، حرز هر چیزی نسبت به شیء دیگر متفاوت است؛ مثلاً حرز جواهرات، گاوصندوق، و حرز چهارپایان،اصطبل خواهد بود.
و سپس با طرح ادلّه اعتبار حرز،(روایات، سیرۀ عقلا، اجماع) در شمول آن نسبت به حرز معنوی مناقشه شده است.
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ قَوْمٍ اِصْطَحَبُوا فِي سَفَرٍ رُفَقَاءَ فَسَرَقَ بَعْضُهُمْ مَتَاعَ بَعْضٍ فَقَالَ هَذَا خَائِنٌ لاَ يُقْطَعُ وَ لَكِنْ يُتْبَعُ بِسَرِقَتِهِ وَ خِيَانَتِهِ قِيلَ لَهُ فَإِنْ سَرَقَ مِنْ مَنْزِلِ أَبِيهِ فَقَالَ لاَ يُقْطَعُ لِأَنَّ اِبْنَ اَلرَّجُلِ لاَ يُحْجَبُ عَنِ اَلدُّخُولِ إِلَى مَنْزِلِ أَبِيهِ هَذَا خَائِنٌ وَ كَذَلِكَ إِنْ سَرَقَ مِنْ مَنْزِلِ أَخِيهِ وَ أُخْتِهِ إِذَا كَانَ يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ لاَ يَحْجُبَانِهِ عَنِ اَلدُّخُولِ.
شمول این روایت و سه روایت دیگر نسبت به محل بحث متوقف بر اثبات آن است که حرز اعم از مادی و معنوی باشد و این امر قابل اثبات نیست.
و در نهایت این ربایش، از مصادیق کلاهبرداری یا همان احتیال تشخیص داده شده است؛ زیرا رباینده بانک را فریب می دهد و خود را صاحب حساب معرفی می کند. مؤید ایی برداشت سیرۀ عقلایی است؛ از این رو ربایندە پول از کارتهای هوشمند تنها مستحق تعزیر است نه حدّ سرقت.
برگرفته از دو فصلنامه علمی پژوهشی تا اجتهاد، مقاله «حقیقت ربایش پول از طریق رمزگشایی از کارتهای هوشمند سرقت یا کلاهبرداری، سال هشتم،شماره ۱۵، بهار و تابستان ۱۴۰۳.