حجیت قول رجالی

نیاز علم حدیث به علم رجال، به خاطر ضعفی است که در آن وجود دارد و آن وثوق به مخبر است. اما آیا این ضعف در خود رجال وجود ندارد؟
اکثریت قاطعی که رجالیون درباره ی آن ها سخن گفته اند، فاصله ای ده ساله و یا صدساله با آن ها دارند. نتیجه این می شود که اکثر اخبار رجالیون مرسل است.

با این وضع آیا می توان علم رجال را تراز صحت و سقم علم حدیث قرار داد؟

فکر می کنم اشکال بی مورد است. یعنی اینکه گفته اید به صورت مرسل است حرف نا درستی است. اساسا گفتار رجالی اجتهادی است حال این اجتهاد از طرف مصنف کتاب است یا به اعتماد به گفتار عالم متقدم دیگری است.
پس اساسا ربطی به ارسال ندارد و بر اساس قراین حکم فرد مشخص می شود.

اما اینکه گفته اید علم رجال را تراز صحت و سقم علم حدیث قرار دهیم قطعا حرف نادرستی است و اساسا رجال در حد و اندازه ای نیست که بتواند نقش تراز را ایفا کند.

مگر رجالی به شما خبر نمی دهد که مثلاً فلانی شخص ثقه ای است و دروغ نمی گفته است، این چه اجتهادی است؟ وجهش را می توانید بیان کنید؟

اجتهاد در رجال یعنی بررسی مرویات شخص( که در شیعه اکثرا منظور از مرویات کتب اوست چون روش فهرستی است) و با استفاده از قراین خارجی و داخلی حکم کلی او به دست می اید
پیشتر در تاپیک"اجتهاد در رجال، ابن غضایری و چند موضوع دیگر" بیشتر توضیح داده بودم.

پیشتر در تاپیک"اجتهاد در رجال، ابن غضایری و چند موضوع دیگر" بیشتر توضیح داده بودم.

لطفا لینک بگذارید و یا متن را لینک کنید.

خوب است موضوع (تاپیک) «توثیق راوی به معنی توثیق کتاب اوست» را هم ملاحظه کنید. (لینک شده)

اجتهاد و ابن غضایری
حقیر در تاپیک توثیق راوی به معنی توثیق کتاب اوست شرکت کرده ام وانجا نیز گفته ام سخن اقای شیرازی مثبت متن شناسی است. البته این سخن کشف ایشان نیست و ایضا همه ی حرف ایشان نیز درست نمی باشد.مثل بند ح

الرجال: علم یبحث فیه عن أحوال الرواة من حیث اتصافهم بشرائط قبول أخبارهم و عدمه. و إن شئت قلت: هو علم یبحث فیه عن أحوال رواة الحدیث التی لها دخل فی جواز قبول قولهم و عدمه.
و ربما یعرّف بأنّه علم وضع لتشخیص رواة الحدیث ذاتاً و وصفاً، و مدحاً و قدحاً… (شیخ جعفر سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص11)

في بكير بن أعين 315 - حدثني حمدويه، قال: حدثنا يعقوب بن يزيد، عن ابن أبي عمير، عن الفضيل وابراهيم ابني محمد الاشعريين، قالا: ان أبا عبد الله عليه السلام لما بلغه وفاة بكير بن أعين، قال: أما والله لقد أنزله الله بين رسول الله وبين امير المؤمنين صلوات الله عليهما. ( الشیخ الطوسی، اختیار معرفة الرجال(رجال الکشی)، ج2، ص419)

موضوعی را که فرمودید مطالعه کردم؛ مطالب خوبی فرموده بودید، اما آن چه شما درست می دانید، با آن چه که الآن در واقع و در علم رجال اتفاق می افتد فرق می کند.
همان طور که می بینید تعریف علم رجال با آن چه که شما می فرمایید فرق می کند و در رجال کشی هم خلاف گفته ی شماست.

کلام اقای سبحانی نادرست است مثل کلام اکثر علمای این شان درباره ی رجال و اجتهاد در ان. من نمی دانم ایشان و دیگران چرا این چنین حرفی می زنند و دلیلشان چیست. به هر حال بنده این نظرات را قبلا خوانده بودم ولی به نظر حقیر سخنانشان غیر قابل تصدیق است. شکی در این نمی توان کرد که احوال روات به وسیله ی متن شناسی به دست می اید و ما قبلا به تفضیل در این رابطه شواهد خود را اورده ایم.به نظر ما اینها چیز های تقلیدی نیست بلکه باید مداقه بیشتری به خرج داد.
درباره ی حدیث رجال کشی هم نفهمیدم منظورتان را.

نیاز علم حدیث به علم رجال، به خاطر ضعفی است که در آن وجود دارد و آن وثوق به مخبر است. اما آیا این ضعف در خود رجال وجود ندارد؟
اکثریت قاطعی که رجالیون درباره ی آن ها سخن گفته اند، فاصله ای ده ساله و یا صدساله با آن ها دارند. نتیجه این می شود که اکثر اخبار رجالیون مرسل است.

با این وضع آیا می توان علم رجال را تراز صحت و سقم علم حدیث قرار داد؟

نکته کلیدی تفاوت بین علم حدیث و رجال در این است که عالم رجالی به وثاقت یک راوی خاص شهادت می دهد و چون امر این شهادت دائر مدار حس و حدس است، حمل بر حس می شود اما در روایات صغرویا وجود شهادت بر کلام امام ع بودن روایت،ثابت نشده است. بلکه نهایت کلام محدث نقل شدن این کلام با واسطه از امام ع است. بر همین اساس است که برخی مرسلات جزمی محدثینی مانند شیخ صدوق را معتبر می دانند زیرا ادعا دارند که شیخ صدوق شهادت به کلام امام ع داده است و امر این شهادت دائر مدار حس و حدس است و باید بر حس حمل شود.
از این بیان اشکال دیگری در حجیت قول رجالی ایجاد می شود که برای اعتبار بخشی به قول رجالی باید حل شود.
نهایت چیزی که با این بیان ثابت شد حسی بودن توثیق راوی است اما حس به معنای مشاهده راوی نیست زیرا قطعا می دانیم به علت فاصله زمانی طولانی بین این دو، راوی را مشاهده نکرده است. بر همین اساس حسی بودن توثیق به معنای نقل توثیق از راوی هم عصر با راوی مورد بحث است. اما این توثیق به چه طریقی به عالم رجالی رسیده است؟ مبنای عالم رجالی در پذیرش اخبار چیست؟
عمده ترین اشکال در حجیت قول رجالی این اشکال اخیر است و الا سایر اشکالات به نحوی قابل حل است.
پاسخ های متفاوتی به این اشکال داده شده اما شاید بهترین پاسخ کلام میرزای قمی باشد. ایشان با توجه به غرض نویسنده که استفاده علما از این کتاب است، توثیق عالم رجالی را مطابق با مبنای مورد پذیرش عموم عالمان آن عصر در حجیت خبر می دانند و با ضمیمه این مطلب که اختلاف مبنای ما در خبر حجت با تمام مبانی متعارف در آن عصر امری عادتا مستبعد است، مطلب را تمام می کنند.

نکته کلیدی تفاوت بین علم حدیث و رجال در این است که…

به نکته ی خوبی اشاره فرمودید برادر؛ بنده نیز قصد داشتم در ادامه این سؤال را مطرح کنم، که چطور به اخبار کتب رجالی اعتماد می شود، اما کتاب هایی همچون من لایحضر که خود شما هم اشاره کردید که ایشان شهادت به صدق آن ها داده و فرموده: « بل قصدت إلی إیراد ما أفتی به و أحکم بصحته»، به آن اعتمادی در این جا وجود ندارد. البته باید این را نیز عرض کنم که این روش تنها مرحوم صدوق نبوده است و تمام محدثین شیعی چنین دغدغه ای داشته اند. این از ضعف ماست که بدون بررسی تاریخی میزان سلامت روایات شیعه و میزان اهتمام علمای شیعه به این کار، دست به ردّ و قبول روایات با ترازی بس ناقص و نامناسب می زنیم.

کلام اقای سبحانی نادرست است مثل کلام اکثر علمای این شان درباره ی رجال و اجتهاد در ان. من نمی دانم ایشان و دیگران چرا این چنین حرفی می زنند و دلیلشان چیست. به هر حال بنده این نظرات را قبلا خوانده بودم ولی به نظر حقیر سخنانشان غیر قابل تصدیق است. شکی در این نمی توان کرد که احوال روات به وسیله ی متن شناسی به دست می اید و ما قبلا به تفضیل در این رابطه شواهد خود را اورده ایم.به نظر ما اینها چیز های تقلیدی نیست بلکه باید مداقه بیشتری به خرج داد.
درباره ی حدیث رجال کشی هم نفهمیدم منظورتان را.

بابت تأخیر در جواب بنده را ببخشید، متوجه جواب شما نشده بودم.

برادر، همان طور که شما می فرمایید اکثر علمای این فن همین نظر را دارند و تا جایی هم که بنده اطلاع دارم از روی اخبار رجالیون تصمیم بر ردّ و قبول روایات می گیرند.

منظورم از آن قسمت رجال کشی هم این بود که بگویم این کتاب رجال هم همین کار را کرده است و شاهدی از یک کار رجالی آوردم که ببینید خبر از حالات شخص داده است و این طور نیست که مرویّاتش را بررسی کرده باشد.

این ها همه مربوط به مبانی علم رجال است که متأسانه این کار مقدمی را هیچ کسی تدوین نکرده است.

اتفاقا به نکته ای خوبی اشاره نمودید درباره ی کشی و رجالش
اولا ما حدودا نمی دانیم کشی چه کار کرده. یعنی نمی دانیم البته حدودا که رجال کشی چه چیز هایی داشته و چه مطالبی داشته. خلاصه الان در دست ما اختیار طوسی است
ثانیا شما می فرمایید از مرویات شخص بهره نمی برده به حالاتش می نگریستند. پس چرا مثلا معلی بن خنیس را تضعیف نموده اند با آن همه روایات مادحه یا کسان دیگر را. روایات ذامه ی ثقات و مادحه ی ضعفا فروان است. این علم در نزد بسیاری از اعظم علوم دینیه است چرا که با تضعیف یکی مرویاتش هم مخدوش می شود با بررسی حالات نتایج اطمینان بخشی به ما داده نمی شود. اگر کسی آدم خوبی باشد و مثلا بد حافظه باشد( چیزی که عامه به سوء الحفظ تعبیر نموده اند و در کتبشان بسیار است) روایات این آدم را نباید قبول کرد ولی با استفاده از حالات این آدم توثیق می شود و با استفاده از متن شناسی تضعیف. فلذا اساسا این دو روش با یکدیگر قابل مقایسه هم نیست چه برسد ارجحیت حالات بر متن.
و الله اعلم بالصواب

بنده با این حرفی که شما می فرمایید کاملاً موافقم. یعنی من نمی خواهم بگویم که خود بزرگوارانی همچون کشی و نجاشی و دیگر کسانی که در قدیم رجال می نوشتند با همین مدح و ذم شخص، روایات را ردّ و قبول می کردند؛ بلکه ایشان همین روشی را که شما می فرمایید داشتند و البته نکاتی دیگر و قرائنی که از دست ما رفته است و بر ما پوشیده است.
اما حرف بنده این است که الآن و در زمان حاضر می بینیم (البته بعد از علامه حلی این روش به وجود آمد) که بی مهابا بدون توجه به همین نکته که در این موضوع نگاشته شد و بدون در نظر داشتن دیگر مبانی علم رجال، صرفاً به این دلیل که فلانی در فلان کتاب مجهول است و یا فاسد المذهب است، دست به رد حدیث می زنند و دست شیعه را از بسیاری از منابع حدیثی کوتاه می کنند.

فكر می کنم این کار قبل از علامه هم بوده. مثل محقق و ابن ادریس. لکن این کاری که بر اساس رجال، حدیث را رد یا قبول نمایند کار بی نهایت غلطی است. بی نهایت. دلایل متقنی دارم برایش. لکن به صورت عمومی گفتنش را صلاح نمی دانم. شاید به خاطر وهن مذهب. اگر خواستید به صورت خصوصی تر.

تقریباً بعد از علامه بود که اصطلاح ضعیف شکل گرفت و این اصطلاح با آن ضعیفی که قبل ایشان گفته می شد فرق داشت. بنده این مطلب را در مو ضوع: آیا کسی تا به حال بحث یا تدوینی در «مبانی» علم رجال داشته است؟ نیز توضیح داده ام. در آن جا بنده نیز سر بسته گفته ام که این کار اشتباه بزرگی است. البته خود علمای ما نیز تقریباً در عمل به آن ملتزم نیستند.

البته کلام شما را قبول ندارم که اشکال به اشتباه بزرگان باعث وهن می شود. چرا که این بهانه موجب سدّی بزرگ برای رشد علم می شود. اگر این بهانه حجت بود که شیخ انصاری هیچ گاه اصولی جدید برای شیعه نمی نوشت و می گفت که باعث وهن بر شیخ طوسی می شود و یا علامه وحید بهبهانی هیچ وقت نقدی بر نظریات شیخ نمی نوشت.

علامه فقط روایات را به چهار دسته تقسیم کرد. رد روایات بر اساس رجال سند قبل از علامه هم فراوان بوده است. اینکه ضعیف علامه با قبل آن متفاوت است از آن دست غلط های مصطلح است مثل اختلاف اعتقادات اساسی قدما با متاخرین. حتی قبل از طوسی نیز این چنین گفتارهایی یعنی رد روایت به خاطر ضعف رجال فراوان است لکن در نبود قراین خارجی دیگر.
از طرفی گویا شما متوجه منظور ما نشدید. به هر حال این بحث قیل و قال فراوانی دارد و اهمیت در آن نیست بلکه در حصول صواب است.
و الله اعلم بالصواب

شما می فرمایید ردّ روایت قبل از شیخ طوسی هم به خاطر رجال فراوان است اما در نبود قرائن خارجی دیگر؛ به نظرم باید کمی به تاریخ رجوع شود، چرا که آن زمان به این اندازه فوت قرائن نبوده است تا دست به دامن چنین راه بس ناقص و غلط اندازی بروند. انگیزه ی خود رجالیون نیز این نبوده که این علم را ترازی برای رد یا قبول احادیث قرار دهند، بلکه خودشان گفته اند در مقابله با این که عامه می گفتند این ها رجال حدیث ندارند این کار را کرده اند. قبل تر که تحقیق کرده بودم در خاطرم هست که خود ایشان حتی کسانی را که در رجالشان ذم کرده بودند از آن ها حدیث نقل می کردند.
در ضمن فکر نمی کنم صرف ادعا شیوه ی صوابی برای بحث باشد، هم در مورد اصل بحث و هم در مورد این که می فرمایید بنده متوجه منظور شما نیستم. به هر حال اگر مایل به ادامه ی بحث نیستید من اصراری بر این کار ندارم.

تمام مباحث شما در حجیت یا عدم حجیت قول ائمه رجال در توثیق و تضعیف راوی و هم چنین بحث شما در این باب که اگر راوی توثیق نشده بود، باید روایت کنار گذاشته شود، مبتنی بر مبنای فقیه در حجیت خبر واحد است. اگر فقیهی خبر واحد موثوق الصدور را حجت بداند باید این گونه بحث کند که آیا به صدور فلان روایت وثوق و اطمینان وجود دارد یا نه؟ و آیا خبر موثوق الصدور به اندازه معظم فقه وجود دارد یا نه؟
اما اگر در حجیت خبر واحد قائل به حجیت خبر ثقه یا عادل شویم، هیچ چاره ای جز رجوع به کتب رجال و کلام ائمه رجال و برخی از قرائن عامه بر وثاقتن نداریم و نمی توان به صرف این که لازمه این قول کنار ماندن حجم عظیمی از روایات می شود، بگوییم کنار گذاشتن روایات کار بی نهایت غلطی است.
به نظر می رسد در نقد دیگران به خصوص فقهای عظام مقداری سنجیده تر و با تعابیری زیبنده آنان باید رفتار کرد.

در هر دو صورتی که می فرمایید ( برای حصول اطمینان به صدور روایت یا علم به ثقه یا عادل بودن مخبر) از این راه (اخبار رجالیون) استفاده می شود، و در هر کدام شخص آن را راهی برای رسیدن به مقصودش می بیند و این استفاده ی از رجال مختص یکی از مبنا ها نیست.

اشکال بنده را به نظرم متوجه نشدید؛ بنده گفتم چطور مرسلات را کنار می گذاریم در حالی که بسیاری از اخبار رجالیون از اشخاص، خود مرسلند؟

ضمناً بحث علمی جای دخالت احساسات و این که اگر من فلان حرف را بزنم به فلام بزرگ بر می خورد نیست؟ اگر شما جایی از عبارات بنده را می بینید که توهینی به بزرگی کرده ام شاهد بیاورید؟
اگر به نظر شما بنده طلبه ای بی سواد به نظر می آیم می توانید وجه آن را بفرمایید نه این که برخورد احساسی بکنید.

در هر دو صورتی که می فرمایید ( برای حصول اطمینان به صدور روایت یا علم به ثقه یا عادل بودن مخبر) از این راه (اخبار رجالیون) استفاده می شود، و در هر کدام شخص آن را راهی برای رسیدن به مقصودش می بیند و این استفاده ی از رجال مختص یکی از مبنا ها نیست.

اشکال بنده را به نظرم متوجه نشدید؛ بنده گفتم چطور مرسلات را کنار می گذاریم در حالی که بسیاری از اخبار رجالیون از اشخاص، خود مرسلند؟

ضمناً بحث علمی جای دخالت احساسات و این که اگر من فلان حرف را بزنم به فلام بزرگ بر می خورد نیست؟ اگر شما جایی از عبارات بنده را می بینید که توهینی به بزرگی کرده ام شاهد بیاورید؟
اگر به نظر شما بنده طلبه ای بی سواد به نظر می آیم می توانید وجه آن را بفرمایید نه این که برخورد احساسی بکنید.

با سلام خدمت برادر بزرگوار
بنده هیچ گاه جسارتی به شما نکرده و قصد آن را نیز نداشته ام.
بحث علمی جایگاه ابداع و نوآوری است و باید در مسیر تکامل علم هر آنچه به نظر انسان صحیح است بیان گردد.
سخنان بزرگان و عالمان متقدم در جایگاه خویش محترم، اما به عنوان یک گزاره انسانی قابل خطا و قابل نقد است و آنچه شما مرقوم داشتید که نقد گذشتگان موجب وهن نیست، سخنی منطقی و مستدل است.
سخن بنده در این باب بود که تعبیر بی نهایت غلط آن هم با تکرار زیبنده علمای اعلام نیست.
می توان رفتار علمی فقیهان را نقد کرد اما لازم نیست به این نحو سخن آن را تخریب نمود.
آنچه مسلم است همانگونه که کلام فقیهان گذشته کلامی انسانی و قابل خطاست، کلام ما نیز مبرای از خطا نخواهد بود. پس نمی توان به این آسانی رفتاری به خصوص از فقیهان اعلام را به صفت بی نهایت غلط خطاب نمود.

در پاسخ به اشکال شما نیز در مطلب گذشته بیان کردم، اگر عالمی از نظر استدلالی قائل به حجیت خبر واحد عادل شد و ادله این قول را در مبحث حجیت خبر واحد را پذیرفت، تنها خبری که عادل عن عادل برای او نقل کرده اند حجت است و اگر حجیت اطمینان را نیز بپذیرد - مرحوم شیخ حجیت اطمینان را تنها در فرض انسداد پذیرفته است - اخباری که اطمینان به صدور آنها دارد و لو مرسل باشند برای او حجت خواهد بود. حال برای تشخیص خبر عادل عن عادل که حجت است هر چند موجب اطمینان نگردد
یا از قول رجالی به توثیق راوی اطمینان حاصل می کند که وظیفه او روشن است
یا از قول رجالی به توثیق راوی برای او ظن حاصل است و مبنای انسداد را و لو در رجال پذیرفته است که بازهم قول رجالی مبنای عمل اوست.
یا مبنای انسداد را نپذیرفته و از قول رجالی نیز اطمینان حاصل نکرده است، در این فرض دو احتمال می دهد یا رجالی مرسلا توثیق راوی کرده است یا کابر عن کابر از ثقات، به توثیق راوی رسیده باشد، چون اطمینان به هیچ طرف وجود ندارد و هر دو محتمل است و هیچ قرینه قطعی وجود ندارد که مرسلا توثیق می کند، امر دائر بین حس و حدس است و شهادت عالم رجالی به توثیق راوی حمل بر حس می شود و حجت خواهد بود.
این نوع بحث به هیچ وجه در روایات مرسل جاری نیست زیرا روایت به صورت مرسل به ما رسیده است و شکی در ارسال آن نداریم تا اصاله الحس را جاری کنیم.
پس این دو مبحث کاملا مجزا هستند و نمی توانند به هیچ وجه به هم نتظیر شوند.
بله اشکال دیگری به حجیت قول رجالی وجود دارد که با این اشکال متفاوت است و در مطلب گذشته آن را بیان کرده ام که اگر لازم شد باز تکرار خواهم کرد.
موفق، موید و پیروز باشید.