جزئیت زمان در معامله

شیخ می فرماید زمان از مضمون عقد خارج است و زمان صرفا ظرف است. این ادعا حرف ناتمامی است و در کلمات عده‌ای از علماء مثل مرحوم سید یزدی و ایروانی و آقای خویی و دیگران مورد اشکال قرار گرفته است.
معنا ندارد کسی که بیع مهملِ زمانی را انشاء کند. شخص می‌تواند به صورت معلق بفروشد به اینکه بگوید مثلا از فردا فروختم و فقهاء آن را باطل می‌دانند و این مطلب معنایی غیر از آن ندارد که شخص باید فروش از زمان عقد را انشاء کند. وقتی عقد معلق باطل است یعنی شخص باید مطلق انشاء کند و اطلاق باید مقصود باشد.
اگر زمان خارج از مضمون عقد باشد و شخص آن را انشاء نمی‌کند و چنین چیزی مقصود او نیست بر چه اساسی باید به تحقق ملکیت از زمان عقد حکم کرد؟ عقد تابع قصد است و اگر شخص تملیک از زمان عقد را قصد نکرده باشد چرا باید عقد از زمانی نافذ باشد که اصلا متعاقدین آن را قصد نکرده‌اند؟
پس در مثل بیع، زمان حتما داخل در متعلق عقد است و مقصود است و شاهد آن این است که در مثل وصیت یا وقف بر بطون متاخر، ملکیت از زمان متاخر حاصل می‌شود و اصلا عقد همین است نه اینکه عقد نسبت به زمان ساکت باشد.
دخالت زمان در مضمون عقد مستلزم کاشف بودن اجازه نیست بلکه ممکن است در عین اینکه بیع نقل از زمان عقد باشد اما اجازه ناقل باشد به اینکه از زمان اجازه بیع به مالک استناد پیدا می‌کند و از آن موقع است که مالک موظف به وفای به عقد است.
بر این اساس مقتضای قاعده کشف است چرا که اگر عقد متضمن زمان باشد و مثلا بیع یعنی تملیک از زمان عقد امضای عقد به معنای ترتیب آثار از زمان عقد است. البته نقل و ترتیب آثار از زمان اجازه هم معقول است چرا که تاخیر حکم شارع به ملکیت از زمان عقد هم ثبوتا معقول است و هم اثباتا واقع شده است و شارع در برخی موارد این کار را کرده است مثلا در بیع صرف و سلم فرموده ملکیت از زمان قبض است با اینکه مضمون عقد تملیک از زمان عقد است.
برگرفته از درس خارج فقه، بیست و پنجم مهر 1405