مراد از قدیمین، ابن ابی عقیل و ابن جنید است. ابن جنید در طائفه امامیه –از آن رو که قائل به قیاس بوده است- مطرود واقع شده و کتب او هم متروک بوده است. ولی ابن ابی عقیل در طائفه امامیه بسیار محترم بوده است. نجاشی در مورد کتاب او بیان کرده است که هر حاجی که از خراسان میآمد، کتاب او را میخرید:
«فقيه متكلم ثقة له كتب في الفقه و الكلام منها: كتاب المتمسك بحبل آل الرسول كتاب مشهور في الطائفة، و قيل: ما ورد الحاج من خراسان إلا طلب و اشترى منه نسخ، و سمعت شيخنا أبا عبد الله رحمه الله يكثر الثناء على هذا الرجل رحمه الله».
مراد از شیخنا در این عبارت، شیخ مفید است. در هر صورت فقه ابن ابی عقیل در طایفه بسیار مشهور و مورد اعتنا بوده است، ولی فقه او به لسان روایات نیست. بلکه عباراتی فقهی است. محقّق در معتبر و علّامه حلّی در مختلف، عبارات او را ذکر کردهاند. همینطور در کشف الرموز نیز فتاوای او بیان شده است. از او در کتب فقهی، علاوه بر ابن ابی عقیل، با نام حسن نیز یاد میکنند. مجموعه فتاوای ایشان از بین کتب جمع شده و در یک کتاب مجزّا چاپ شده است. الفاظی که از او نقل شده، با لفظ روایات نیست. البته فتاوای او در مورد اصول مسائل است، ولی الفاظ از روایات نسیت. تعبیری که شیخ طوسی در مقدمه مبسوط آورده که اگر الفاظ روایات تغییر کند و بیان شود، برای طایفه ما عجیب و غیر قابل فهم است، این کلام در مورد ابن ابی عقیل صادق نیست.
درس خارج فقه، 8 اردیبهشت 1403
رجال النجاشی، شیخ النجاشی، ج1، ص48.