تفکیک کلام شیخ صدوق از روایات در من لایحضره الفقیه

من لا یحضره الفقیه کتاب فتوای شیخ صدوق است. به طور مکرر بیان شده که وقتی روایتی از من لایحضره الفقیه نقل می شود، ممکن است که کلام خود شیخ صدوق باشد زیرا ایشان گاهی در ادامه یک روایت، کلامی را انشا می‌کنند که ممکن است از روایات دیگر استفاده کرده باشند یا فتوای خودشان باشد اما برخی به اشتباه کلام ایشان را ملحق به سند روایت قبل می کنند. مرحوم مجلسی اول، در روضة المتقین نوعاً تذکر می‌دهند که کدام موارد، کلام شیخ صدوق است یا محتمل است کلام ایشان باشد.

به عنوان نمونه، این روایت نیز در من لا یحضره الفقیه به این صورت نقل شده است: «وَ رَوَى مُعَاوِيَةُ بْنُ شُرَيْحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: إِذَا جَاء الرَّجُلُ مُبَادِراً وَ الْإِمَامُ رَاكِعٌ أَجْزَأَتْهُ تَكْبِيرَةٌ وَاحِدَةٌ لِدُخُولِهِ فِي الصَّلَاةِ وَ الرُّكُوعِ»[1].

این فقره در موارد دیگری نیز از معاویة بن شریح یا معاویة بن میسره نقل شده است. در ادامه این روایت شیخ صدوق فرموده: «وَ مَنْ أَدْرَكَ الْإِمَامَ وَ هُوَ سَاجِدٌ كَبَّرَ وَ سَجَدَ مَعَهُ وَ لَمْ يَعْتَدَّ بِهَا»[2]. اما مشخص نیست که این ادامه نیز ادامه روایت معاویة بن شریح باشد.

در تهذیب نیز تنها همین فقره اول نقل شده است: « سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُعَاوِيَةَ بْنِ شُرَيْحٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ إِذَا جَاءَ الرَّجُلُ مُبَادِراً وَ الْإِمَامُ رَاكِعٌ أَجْزَأَتْهُ تَكْبِيرَةٌ وَاحِدَةٌ لِدُخُولِهِ فِي الصَّلَاةِ وَ الرُّكُوعِ»[3].

در وسائل جلد 8 صفحه 383 نیز تنها فقره اول روایت نقل شده است.

در مورد «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» نیز که از شیخ صدوق نقل می شود همین مطلب وجود دارد. زیرا شیخ صدوق در ادامه اینکه بیان می کند وارث مسلم محروم از ارث مورث کافر نمی شود می فرمایند: «وَ كَيْفَ صَارَ الْإِسْلَامُ يَزِيدُهُ شَرّاً مَعَ قَوْلِ النَّبِيِّ ص. الْإِسْلَامُ يَزِيدُ وَ لَا يَنْقُصُ. وَ مَعَ قَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ. لَا ضَرَرَ وَ لَا إِضْرَارَ فِي الْإِسْلَامِ. فَالْإِسْلَامُ يَزِيدُ الْمُسْلِمَ خَيْراً وَ لَا يَزِيدُهُ شَرّاً. وَ مَعَ قَوْلِهِ ع الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَ لَا يُعْلَى عَلَيْهِ»[4]. یعنی در مسلمان شدن ضرر نیست که وارث مسلمان محروم از ارث شود.

در هر صورت در اینجا حداقل محتمل است که ذیل روایت، کلام شیخ صدوق باشد، بنابراین مناسب بود که این ذیل به عنوان روایت معاویة بن شریح مطرح نمی شد.


[1] من لا يحضره الفقيه، ج‏1، ص: 407

[2] من لا يحضره الفقيه، ج‏1، ص: 408

[3] تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج‏3، ص: 45

[4]من لا يحضره الفقيه، ج‏4، ص: 334

برگرفته از درس خارج فقه استاد شهیدی حفظه الله، 27 مهر 1405