اموالی که بهعنوان وقفِ خاص برای مسجد تعیین شده است قابل فروش نیستند؛ اما اموالی که مسجد مالک آنهاست و وقف نشدهاند، مانند بلندگو، کولر، یا قند و شکر خریداریشده برای مصرف مسجد، از حیثِ مالیّت و قابلیتِ معامله، تابعِ احکامِ اموالِ عادی هستند و فروش یا معاوضهٔ آنها بلامانع است.
برای روشنتر شدنِ بحث، مثال زیر را در نظر بگیرید:
فرض کنید در مسجدی، مقدار زیادی قند و شکر اضافه آمده است، در حالی که مسجد به چای نیاز دارد. متولیِ مسجد با فروشندهٔ چای توافق میکند که در ازای دریافت چای، مقدار معیّنی قند و شکر از انبار مسجد به او تحویل دهد؛ بهگونهای که متولی، متعهد میشود که این قند و شکرها را از انبار خارج کرده و به فروشنده تسلیم نماید.
حال اگر در شبِ همان روز، متولیِ سابق از سمتِ خود عزل شود و متولیِ جدیدی جایگزین گردد، پرسشِ کلیدی این است که تعهد به انجامِ این شرط، بر عهدهٔ چه کسی است؟
- متولیِ سابق – بهعنوان شخصِ حقیقی – متعهد نبوده است؛ بلکه تعهد، بهعنوانِ «متولی» (و نه شخصِ او) ایجاد شده است. پس پس از عزل، تعهدی بر ذمّهٔ شخصِ او باقی نمیماند.
- متولیِ جدید – هرچند اکنون عهدهدارِ امور مسجد است – خودِ او شرطی نکرده است؛ بنابراین نمیتوان به استنادِ شرطِ انجامشده توسط متولیِ پیشین، او را شخصاً مکلف به وفا دانست.
- خودِ مسجد – بهعنوان یک شخصیتِ حقوقی – فاقدِ شعور و ارادهٔ انسانی است که بتواند متعهدِ واقعی باشد؛ بنابراین نمیتوان مسجد را طرفِ تعهد قرار داد.
سؤالِ اساسی این است که آیا با استناد به نصوصِ شرعی، میتوان وجوبِ وفایِ به شرط را بر متولیِ جدید اثبات کرد؟
امروزه، ارتکازِ عقلائی بر این است که متولیِ جدید باید به آن شرط وفا کند. اما تحلیلِ فقهیِ این ارتکاز، نیازمندِ پاسخ به این پرسش است که مکلِّفِ واقعی چه کسی است؟ بهعبارتِ دیگر، تکلیفِ وفا بر عهدهی «شخصِ متولی» است، یا بر عهدهی «مَنصَبِ تولیت»؟
در مقامِ توجیهِ فقهی، میتوان چنین گفت: فعلی که امروز بر عهدهٔ کسی که مصداقِ متولی است، واجب است – حتی اگر او مباشرتِ شرطکردن را نداشته باشد. در حقیقت، «مسجد» بهعنوان یک نهاد، ملتزم به چیزی نشده است؛ بلکه شرط، بهمثابهی تعهدی است که بر عهدهٔ شأنِ تولیت قرار میگیرد و با تغییرِ مصداق، به مصداقِ جدیدِ همان شأن منتقل میشود. بنابراین، باید قائل به تفکیک میان «شخصِ متولی» و «مقامِ تولیت» شد و وجوبِ وفا را ناظر به مقامِ تولیّت دانست، نه شخصِ خاص.