تفکیک نجاشی میان دو عنوان «النوادر» و «کتاب نوادر» نکتهای درخور تأمل است.
تمایز مفهومی: کتاب عنواندار در برابر مجموعهای پراکنده
نجاشی در برخی موارد از کتاب «النوادر» و در مواردی دیگر از «کتاب نوادر» یاد میکند. تعبیر «النوادر» به احتمال بسیار قوی، نام یک کتاب مشخص و علم است. در مقابل، عبارت «کتاب نوادر» یک توصیف است. از این رو، این عبارت به دو شیوه قابل خواندن است: «لَه کتابُ نَوادِرَ» یا «لَه کتابٌ نَوادِرُ». از آنجا که کلمه «نوادر» غیرمنصرف است، میتواند صفت برای «کتاب» باشد.
از عجایب این است که نجاشی در برخی ترجمهها ــ که اکنون نامشان در ذهن نیست ــ برای یک شخص، هر دو عنوان «النوادر» و «کتاب نوادر» را به کار برده است. این دقت مرحوم نجاشی نشان میدهد که او کاملاً میان این دو عنوان تفاوت قائل بوده است.
-
«النوادر»: عنوان کتابی خاص
اگر عنوان «النوادر» باشد، به نامی اشاره دارد که مؤلف برای کتاب خود برگزیده است و ممکن است شامل روایاتی بوده که او آنها را پذیرفته است. برای مثال، کتاب معروف ابن ابیعمیر که میان اصحاب دستبهدست میشده، با عنوان «النوادر» شناخته میشد و شش جلد داشت. -
«کتاب نوادر»: روایات بدون عنوان
اما هنگامی که نجاشی میگوید «لَهُ کتابُ نوادرَ»، بعید نیست که به نکتهٔ دیگری اشاره داشته باشد: اینکه کتاب مزبور، عنوان خاصی ندارد و حاوی روایات متفرقه است.
رویکرد کلینی و صدوق در «باب النوادر»
کلینی در کتاب کافی و شیخ صدوق در برخی بخشهای کتاب الفقیه، چنین روشی را دارند. برای مثال، صدوق در پایان بخش نکاح، بابی با عنوان «باب النوادر» آورده است. کلینی نیز این رویکرد را بیشتر به کار برده و گاهی تا پنجاه باب را ذکر میکند و بعد بابی با عنوان «باب نوادر» میآورد و در آن روایاتی را جمع میکند که به ابواب دیگر مربوط میشوند. شیخ صدوق نیز چنین بابی دارد، اما استبصار ندارد.
نکته مهم: دلیل جدا کردن این روایات دقیقاً مشخص نیست، گرچه گاهی اوقات روایاتی که شیخ کلینی در باب نوادر آورده کاملاً صحیح هستند.
متأسفانه مرحوم صاحب وسائل در کتاب خود، این روایات را از هم جدا نکرده و چاپهای کنونی از وسائل الشیعه نیز در حاشیه به این نکته اشاره نکردهاند. محشّین باید این نکته را یادآور شوند که فلان روایت، هرچند به این باب مربوط است، ولی در «باب نوادر» آورده شده است.
«النوادر» در نگاه شیخ مفید
مرحوم شیخ مفید رسالهای به نام «رساله عددیه اصحاب» دارد. ایشان برای رد کردن یک روایت میفرماید: «این روایت در نوادر، که برای ذکر روایات ضعیف نگاشته شده، آورده شده است.» (المعدّه لِذکرِ الرِوایاتِ الضَعیفَه).
درس خارج مکاسب، جلسه ۷
۱۴ مهر ۱۳۸۸