مقدمه: بررسی دو دیدگاه اصلی
در این مقاله، ابتدا دیدگاه قائل به تحقق ارتداد با شک در وجود خداوند و پیامبر اکرم (ص) مطرح شده، سپس مخدوش بودن این دیدگاه مورد بررسی قرار گرفته است. در ادامه، دیدگاه دوم، یعنی مسلمان بودن شخص شاک، به همراه ادله آن تبیین میشود. خلاصهای از این مباحث در پی میآید:
دیدگاه اول: ارتداد شاک و حکم به قتل او
بسیاری از فقیهان امامیه، حکم به قتل مسلمانی دادهاند که در وجود خداوند و پیامبر اکرم (ص) شک دارد. تنها دلیل این حکم، تحقق ارتداد است. یکی از ادله قائلین به ارتداد چنین فردی، زوال اعتبار شهادتین از اوست؛ زیرا با بروز شک، اقرار به توحید و رسالت از بین میرود. به عبارت دیگر، مقتضی اسلام از او سلب میشود.
با این حال، به نظر میرسد این دلیل تمام نیست؛ زیرا برای تحقق اسلام، صرف تلفظ به شهادتین کافی است و احراز موافقت باطنی شرط نیست. از این رو، اسلام تازه مسلمانان و حتی منافقان، از سوی پیامبر اکرم (ص) پذیرفته شده است. بنابراین، مسلمان شاک، محکوم به اسلام است، مگر اینکه انکار و جحد از او محقق شود.
بررسی ادله روایی دیدگاه اول و نقد آن
دلیل دیگری که برای ارتداد شاک بیان شده، روایاتی است که در آنها به کفر شاک تصریح شده است، مانند:
-
صحیحه ابن سنان:
«مَنْ شَكَّ فِي اللَّهِ وَ فِي رَسُولِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَهُوَ كَافِرٌ»
-
صحیحه منصور بن حازم:
«قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ مَنْ شَكَّ فِي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ كَافِرٌ قُلْتُ فَمَنْ شَكَّ فِي كُفْرِ الشَّاكِّ فَهُوَ كَافِرٌ فَأَمْسَكَ عَنِّي فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَاسْتَبَنْتُ فِي وَجْهِهِ الْغَضَبَ»[1].
عمدهترین پاسخ به این ادله، عدم دلالت واژه «کفر» بر کفر ظاهری است. بلکه مراد از آن، به دلیل قرائنی مانند کثرت استعمال، کفر باطنی است.
دیدگاه دوم: مسلمان بودن شخص شکاک
در مقابل، برخی از فقیهان با توجه به ادله زیر، شاک را مسلمان دانستهاند:
-
اطلاق مفاد اعتبار شهادتین: در ادله اعتبار شهادتین برای تشرف به اسلام، هیچگونه قیدی مبنی بر احراز موافقت باطنی وجود ندارد. حتی بسیاری از فقیهان تصریح کردهاند که نصوص، تنها به اظهار زبانی برای صدق اسلام اکتفا شده است.
-
مفهوم حصر مستفاد از معتبره عبدالرحیم قصیر:
«فَإِذَا أَتَى الْعَبْدُ بِكَبِيرَةٍ مِنْ كَبَائِرِ الْمَعَاصِي… كَانَ خَارِجاً مِنَ الْإِيمَانِ… ثَابِتاً عَلَيْهِ اسْمُ الْإِسْلَامِ… وَلَا يُخْرِجُهُ إِلَى الْكُفْرِ إِلَّا الْجُحُودُ». -
مفاد ادله ارتداد: مفاد ادله ارتداد، نفی تحقق آن با شک است؛ زیرا ارتداد بر اسلام مترتب میشود. علاوه بر این، در روایت محمد بن مسلم که درباره شاک است و با عبارت «إِنَّمَا يَكْفُرُ إِذَا جَحَدَ» به پایان میرسد، شک تنها در صورتی موجب کفر قلمداد شده که به انکار بینجامد، و این معنا در مورد شخص شاک منتفی است.
بر گرفته از مقاله تاملی در تحقق ارتداد با حصول شک، دو فصلنامه پژوهههای فقهی تا اجتهاد، شماره ۱۰، اسفند ۱۴۰۰
الکافی، ج ۲، ص ۳۸۷ ↩︎