نظریه نخست: امکان اراده معنا به عنوان معیار ظهور
بر اساس این دیدگاه، صِرف امکان اراده یک معنا از کلام، برای صدق عنوان «ظهور» و ترتب حجیت بر آن کفایت میکند؛ بدین معنا که اگر استعمال کلام در معنایی خاص ممکن باشد، کلام در همان معنا ظاهر خواهد بود. ریشه فنیِ قاعده معروف «الجمع مهما أمکن اولی من الطرح» نیز بر همین نکته استوار است؛ نه آن چیزهایی که آقایان نوشتند.
بر این اساس، چنانچه در موردی — نظیر روایتی که در مباحث اخیر کتاب مکاسب بررسی شد — بتوان میان ادله، جمعی برقرار کرد، همان وجهِ ممکن، «مراد متکلم» تلقی میشود.
نظریه دوم: طریقیت ظهور برای کشف مراد
در مقابل دیدگاه نخست، نظریه دیگری وجود دارد که بزرگانی همچون مرحوم شیخ انصاری (ره) آن را پذیرفتهاند و شاید مشهورتر باشد. در این مبنا، معیار حجیت ظهور، «کشف مراد متکلم» است؛ حتی اگر این کشف در حد ظن باشد. در واقع ظهور از باب طریقیت برای رسیدن به مقصودِ گوینده حجت است. به همین جهت، مرحوم شیخ بحث حجیت ظواهر را در مقصد دوم از مباحث اصولی خویش، یعنی در مبحث «ظن»، قرار داده است.
نظریه سوم: میثاق عقلایی و انعقاد ظهور
دیدگاه سوم بر این باور است که نکته حجیت، نه صِرف امکان است و نه کشف مراد؛ بلکه اصل در اینجا یک «میثاق عقلایی» است. عقلا بر این میثاق توافق دارند که واژگانی نظیر «آب» یا «بیاور» بر همان معانی خود دلالت کنند و اراده معانی دیگر (مانند سبزی یا خریدن) را خلاف ظاهر بشمارند.
بر مبنای این میثاق عقلایی، برخی — از جمله مرحوم آقا ضیاء عراقی (ره) — معتقدند حجیت ظهور باید به حد قطع و جزم برسد. در این مسلک، توجهی به کشف مراد متکلم (به نحو ظنی) نمیشود، بلکه ملاک اصلی، «انعقاد ظهور» است.
نقد مبنای امکان و تبیین نظر مختار
ارزیابی مبنای امکان
در مقام ارزیابی، چنانچه معیار ظهور را بر پایه تصور کلیِ «امکان» بنا کنیم — به گونهای که هر جمع ممکنی میان دو طایفه از روایات را مراد واقعی تلقی نماییم — باید گفت این مبنا کاملاً ضعیف و از حیث فنی غیرقابل قبول است. صرفِ امکانِ اراده یک معنا، به هیچ وجه نمیتواند ملاک حجیت و انتساب آن معنا به متکلم باشد.
تبیین دیدگاه برگزیده
نظر مختار در این بحث، انطباق با مبنای سوم است؛ یعنی ملاک حجیت در الفاظ، تنها «انعقاد ظهور» است. ما حتی کشف مراد متکلم به نحو ظن را نیز به عنوان ضابطه حجیت نمیپذیریم. آن چه که معیار در حجیت ظواهر در الفاظ است، انعقاد ظهور است. باید به درجه ای برسد که کلام ظاهر در این معنا باشد. تا زمانی که به آن درجه نرسد، حجیت ندارد.
بر اساس جلسه ۱۳ آذر ۱۴۰۱