علی بن ابیحمزه از جمله روایانی است که پیرامون روایات او، میان موافقان و مخالفان اختلاف نظر شدیدی وجود دارد؛ برخی فقها روایات او را تصحیح میکنند و گروهی دیگر، قائل به عدم صحت آنها هستند.
هرچند روشهای متعددی برای تصحیح روایات او ذکر شده است (ر.ک: ابحاث، ۵: ۵۵۶)، اما به نظر استاد شهیدی، دلیل اصلی موافقان، استناد به شهادت مرحوم شیخ طوسی در کتاب «العده» است. مرحوم شیخ معتقد است که طایفه شیعه به روایات علی بن ابیحمزه ـ علیرغم انحراف اعتقادی وی ـ شهادت دادهاند (العده، ۱: ۱۵۰).
در مقابل، مخالفان با استناد به شهادت ابنفضال مبنی بر «کذاب» بودن وی و اتهامات وارده به او که توسط مرحوم کشی نقل شده، بر تضعیف او تأکید میورزند (معجم رجال الحدیث، ۱۱: ۲۲۶).
استاد شهیدی با مشاهده تعارض میان کلام شیخ طوسی و ابنفضال، حکم به وثاقت قطعی او نمیدهد؛ با این حال، ایشان راهکار «استصحاب» را برای اثبات وثاقت وی مطرح میکنند. استصحاب وثاقت علی بن ابیحمزه مستلزم پذیرش چهار مقدمه زیر است:
مقدمه اول: هم توثیق مرحوم شیخ و هم تضعیف مرحوم ابنفضال، مربوط به دوران پس از «وقف» علی بن ابیحمزه است.
مقدمه دوم: موضوع حجیت خبر در بنای عقلا، «خبرِ راویِ ثقه» است؛ نه لزوماً «خبرِ موثوقالصدور» یا خبری که نوعاً کاشف از واقع باشد.
مقدمه سوم: موضوع حجیت، صرفاً خبری نیست که علم به وثاقت راوی در آن وجود داشته باشد، بلکه موضوع وثاقتِ خبرِ راویِ ثقه، به معنای اعم آن است (که از طریق استصحاب نیز قابل اثبات است).
مقدمه چهارم: علی بن ابیحمزه پیش از دوران وقف، قطعاً ثقه بوده است؛ چرا که وکیل امام کاظم (ع) و از اعیان شیعه بود. دستکم میتوان از طریق «حسن ظاهر»، به وثاقت او پی برد؛ همانگونه که حسن ظاهرِ امام جماعت، از نظر تعبدی از عدالت او کشف میکند. علاوه بر این، نقل حدیث از او توسط بزرگانی چون صفوان، بزنطی و ابنابیعمیر، گواه دیگری بر وثاقت اوست؛ زیرا یقیناً این افراد در دوران استقامت اعتقادی وی، از او روایت نقل کردهاند.
نتیجهگیری:
با انضمام این چهار مقدمه، استصحاب وثاقت علی بن ابیحمزه جاری شده و میتوان حکم به وثاقت وی حتی پس از دوران وقف نمود.
برگرفته از کتاب ابحاث فی علم الاصول، ۵: ۵۵۶.