استدلالی فقهی متوقف بر مساله ای ادبی
آیا قضای نمازهای قضا شده‌ی مادر بر عهدۀ فرزند بزرگ‌تر (ولد اکبر) واجب است یا خیر؟
محل نزاع و اختلاف نظر فقها
- نظر مشهور: مشهور فقها معتقدند که وجوب قضا بر ولد اکبر، فرقی بین پدر و مادر نمی‌کند؛ یعنی همان‌طور که قضای نماز پدر بر عهدۀ پسر بزرگ‌تر است، قضای نماز مادر هم بر او واجب است.
نظر مخالف (محقق نائینی، آقای خوئی، امام خمینی، آیت الله سیستانی و…): این بزرگان صریحاً فتوا داده‌اند که وجوب قضا فقط مختص پدر است و قضای نمازهای مادر بر ولد اکبر واجب نیست. دلیل اصلی‌شان این است که در صحیحۀ حفص بن بختری عبارت «اولی الناس بمیراثه» (نزدیک‌ترین افراد به ارث او) آمده و از آنجا که پسر بزرگ‌تر «حبوه» (اموال مخصوص پدر مثل شمشیر، قرآن، لباسِ مردانه و…) را از پدر ارث می‌برد، مصداق این تعبیر می‌شود؛ در حالی که در ارث مادر، حبوه وجود ندارد.
یکی از ادله ای که برای اثبات وجوب قضای مادر استفاده شده روایاتی است که دلالت دارند بر وجوب قضای روزه مرد و زنی که فوت شده :
متن روایت (صحیحه محمد بن مسلم):
«سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَدْرَکَهُ شَهْرُ رَمَضَانَ وَهُوَ مَرِیضٌ فَتُوُفِّیَ قَبْلَ أَنْ یَبْرَأَ؟ قَالَ: لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْءٌ، وَلَکِنْ یُقْضَىٰ عَنِ الَّذِی یَبْرَأُ ثُمَّ یَمُوتُ قَبْلَ أَنْ یَقْضِیَ»
برداشت نادرست:
بعضی می‌گویند: «الذی» اسم موصول مذکر است، پس فقط شامل مردان می‌شود و زنان را در بر نمی‌گیرد.
نقد و رد این برداشت:
۱. «الذی» به معنای «الانسان الذی» است، نه «الرجل فقط»
در زبان عربی، ضمیر مذکر و اسم موصول مذکر همیشه در مقابل مؤنث نیستند. وقتی می‌گوییم «المؤمن لا یکذب»، هم شامل مرد مؤمن می‌شود، هم زن مؤمن؛ لازم نیست بگوییم «المؤمن والمؤمنة لا یکذبان».
۲. شاهد قرآنی روشن:
خداوند به زلیخا (زن) خطاب می‌کند:
«إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِینَ» (یوسف، ۲۹)
با اینکه «الخاطئین» جمع مذکر سالم است، اما شامل زن می‌شود. اگر قرار بود فقط مردان خطاکار منظور باشند، باید می‌فرمود: «من الخاطئات».
۳. مثال دیگر:
اگر بخواهید بگویید فلان زن، شاعرترین در میان زنان شاعر است، می‌گویید: «هِیَ أَشْعَرُ الشَّاعِرَاتِ».
اما اگر بخواهید بگویید او شاعرترین در میان همه شاعران (مرد و زن) است، می‌گویید: «هِیَ أَشْعَرُ الشُّعَرَاءِ»؛ ، اما شامل خود زن و مردان می‌شود.
نتیجه:
«الَّذِی یَبْرَأُ» در روایت یعنی «هر انسانی که بهبود یابد»، اعم از مرد و زن. بنابراین حکم قضای روزه برای زن و مرد یکسان است.
مناقشۀ استاد: با وجود اینکه استاد این نکتهٔ ادبی را پذیرفتند، اما در نهایت این استدلال فقهی را رد کردند؛ زیرا:
این روایات در مقام بیان مشروعیت قضا هستند، نه وجوب آن.
نگارنده:فتامل.
استفاده شده از درس فقه استاد شهیدی،۱۷ فروردین ۱۴۰۵