بررسی وثاقت محمد بن سنان | تحلیل استاد شهیدی از آراء رجالیون

:thinking: بررسی دیدگاه‌های رجالیون پیرامون محمد بن سنان

محمد بن سنان، در علم رجال، شخصیتی «مختلفٌ فیه» است که در «جرح و تعدیل» او سخنان بسیاری گفته شده است. ازاین‌رو، به نقل برخی از این عبارت‌ها می‌پردازیم:

:cross_mark: دیدگاه‌های تضعیف‌کننده (جرح)

  • نجاشی در کتاب رجال خود، در حق او گفته است:

    [!quote] کلام نجاشی در کتاب رجال
    محمد بن سنان أبو جعفر الزاهري‌، وقال أبو العباس أحمد بن محمد بن سعيد (ابن عقدة) إنه روى عن الرضا (عليه السلام) قال: وله مسائل عنه معروفة، وهو رجل ضعيف جدا لايعول عليه و لا يلتفت إلى ما تفرد به.[1]

    همچنین در ترجمه میاح مدائنی، درباره محمد بن سنان گفته است:

    [!quote] کلام نجاشی ذیل ترجمه میاح مدائنی
    ضعيف جدا، له كتاب يعرف برسالة مياح، وطريقها أضعف منها، وهومحمد بن سنان.[2]

  • شیخ طوسی (ره) نیز فرموده:

    [!quote] کلام شیخ طوسی
    محمد بن سنان ضعيف.[3]

    همچنین در تهذیب و استبصار فرموده:

    [!quote] کلام شیخ طوسی در کتاب رجال
    محمد بن سنان مطعون عليه ضعيف جدا، وما يستبد بروايته و لايشركه فيه غيره لايعمل عليه.[4]

  • شیخ مفید (ره) نیز در رساله عددیه فرموده:

    [!quote] کلام شیخ مفید در رساله عددیه
    محمد بن سنان مطعون فيه، لاتختلف العصابة في تهمته و ضعفه، و ما كان هذا سبيله لايعمل عليه في الدين.[5]

  • کشی نیز در کتاب رجال خود، از ابی الحسن علی بن محمد بن قتیبه نیشابوری نقل کرده که فضل بن شاذان فرمود:

    [!quote] نقل قول کشی از ابن قتیبه
    لا أحل لكم أن ترووا أحاديث محمد بن سنان.[6]

    همچنین کشی نقل کرده که حمدویه بن نصیر گفت:

    [!abstract] نقل قول کشی از حمدویه بن نصیر
    دفتری حاوی احادیث محمد بن سنان به ایوب بن نوح داده شده بود؛ پس او به ما گفت: إن شئتم أن تكتبوا ذلك فافعلوا، فإني كتبت عن محمد بن سنان، ولاأروي لكم أنا عنه شيئا، فإنه قال له محمد قبل موته: كلما أحدثكم به لم يكن لي سماعة ولارواية، إنما وجدته.[7]

  • از عیاشی نیز نقل شده که عبدالله بن حمدویه چنین گفت:

    [!quote] نقل قول عیاشی از عبدالله بن حمدویه
    سمعت الفضل بن شاذان يقول لا أستحل أن أروي أحاديث محمد بن سنان، و ذكر الفضل في بعض كتبه أنه من الكاذبين المشهورين ابن سنان، و ليس بعبد الله.[8]

  • از ابی الحسن علی بن محمد بن قتیبه نیز نقل شده است:

    [!quote] کلام ابن قتیبه
    قال أبو محمد الفضل بن شاذان: لا أحل لكم أن ترووا أحاديث محمد بن سنان عني ما دمت حيا، وأذن في الرواية بعد موته.[9]

  • ابن غضائری نیز گفته است:

    [!quote] کلام ابن غضائری
    محمد بن سنان ضعيف غال يضع، لايلتفت إليه.[10]

نقل این عبارت‌های پُرقَدح و طعن در حالی است که برخی از اجلای اصحاب، روایات بسیاری از محمد بن سنان نقل کرده‌اند. از سوی دیگر، عبارت‌هایی نیز در مدح وی بیان شده که یا بر توثیق او دلالت داشته یا شبهه توثیق دارد؛ مانند:

:white_check_mark: دیدگاه‌های توثیق‌کننده (تعدیل)

  • شیخ مفید (ره) در ارشاد فرموده:

    [!quote] کلام شیخ مفید در ارشاد
    أن محمّد بن سنان هذا ممّن روى النصّ على الرضا من أبيه عليهما السلام، و انّه من خاصّته و ثقاته و أهل الورع و العلم والفقه من شيعته.[11]

  • کشی نیز روایاتی در مدح محمد بن سنان نقل کرده است:

    [!quote] روایت منقول توسط کشی
    حدثني محمد بن قولويه، قال حدثني سعد بن عبد الله، قال حدثني أبو جعفر أحمد بن محمد بن عيسى، عن رجل، عن علي بن الحسين بن داود القمي، قال، سمعت أبا جعفر الثاني عليه السلام يذكر صفوان بن يحيى و محمد بن سنان بخير، و قال: رضي الله عنهما برضاي عنهما فما خالفاني قط ، هذا بعد ما جاء عنه فيهما ما قد سمعته من أصحابنا. و عن أبي طالب عبد الله بن الصلت القمي، قال دخلت على أبي جعفر الثاني عليه السلام في آخر عمره فسمعته يقول: جزى الله صفوان بن يحيى و محمد بن سنان و زكريا بن آدم عني خيرا فقد وفوا لي . و حدثني محمد بن قولويه، قال حدثني سعد بن عبدالله عن أحمد بن هلال، عن محمد بن إسماعيل بن بزيع، أن أبا جعفر عليه السلام كان لعن صفوان بن يحيى و محمد بن سنان، فقال: إنهما خالفا أمري، قال، فلما كان من قابل، قال أبو جعفر عليه السلام لمحمد بن سهل البحراني1 تول صفوان بن يحيى و محمد بن سنان فقد رضيت عنهما[12].[13]

  • شیخ طوسی (ره) نیز در کتاب الغیبه عبارتی دارند که آیت‌الله زنجانی با توجه به تأخر این کتاب نسبت به سایر کتب شیخ، مُدعیِ رجوع او از نظر سابق خود درباره محمد بن سنان شده است. شیخ (ره) در مقام ذکر ممدوحین از وکلای ائمه اطهار (علیهم‌السلام) فرموده است:

    [!quote] کلام شیخ طوسی در الغیبة
    فمن المحمودین حمران بن اعین… و منهم المفضل بن عمر… و منهم المعلی بن خنیس… و منهم نصر بن قابوس اللخمی… و منهم عبدالله بن الجندب البجلی… و منهم صفوان بن یحیی و زکریا بن آدم و سعد بن سعد… و أما محمد بن سنان‏ فإنه روي عن علی بن الحسین بن داود قال سمعت ابا جعفر الثانی یذکر محمد بن سنان بخیر و یقول رضی الله عته برضائی عنه فما خالفنی و ما خالف ابی قط… و منهم عبدالعزیز بن المهتدی القمی الاشعری… و منهم علی بن مهزیار الاهوازی الخ.[14]

    به نظر ما از آنجا که شیخ طوسی (ره) تمام این افراد قبل و بعد از محمد بن سنان را با عبارت «و منهم» معرفی می‌کند؛ اما در مورد محمد بن سنان می‌فرماید «و اما محمد بن سنان»، این مسئله باعث می‌شود نتوان به دلالت این عبارت بر توثیق محمد بن سنان و رجوع شیخ از نظر پیشین خود، استدلال کرد.[15]


:face_with_monocle: جمع‌بندی دیدگاه‌ها: بررسی نظرات بزرگان

در مقام جمع‌بندی میان عبارت‌های مختلفی که بیان شد نیز علامه حلی، صاحب وسائل، محقق خویی و آیت‌الله زنجانی بیانات متفاوتی دارند که در ادامه به بررسی آن‌ها می‌پردازیم:

:open_book: جمع‌بندی علامه حلی

علامه حلی در کتاب رجال خود، پس از نقل عبارت‌های متناقضی که پیرامون محمد بن سنان وجود دارد، فرموده است:

[!quote] جمع‌بندی علامه حلی در کتاب رجال
و الوجه عندي التوقف فيما يرويه.[16]

درعین‌حال، ایشان در مختلف، ذیل روایتی که راوی آن محمد بن سنان است، می‌گوید:

[!quote] عبارت علامه حلی در مختلف
قد بینّا رجحان العمل بروایة محمد بن سنان فی کتاب الرجال.[17]

همچنین چند صفحه بعد از همین کتاب، ذیل روایتی می‌فرماید:

[!quote] عبارت علامه حلی چند صفحه بعد در مختلف
فالجواب ضعف الروایة فإنّ فی طریقها محمد بن سنان.[18]

بنابراین، هرچند علامه در یک مورد از رجحان عمل به روایات محمد بن سنان سخن می‌گوید؛ اما از آنجا که به کتاب رجال خود حواله می‌دهد که در آن تنها از توقف نسبت به عمل به روایات او سخن به میان آمده، متوجه می‌شویم که احتمالاً در همین یک مورد هم قول به رجحان سهوی از جانب ایشان بوده است.

:writing_hand: جمع‌بندی صاحب وسائل

ایشان فرموده:

[!abstract] جمع‌بندی صاحب وسائل
پس از بررسی به این نتیجه می‌رسیم که تضعیف محمد بن سنان همان‌گونه که نجاشی و شیخ نقل کرده‌اند، ناشی از کلام ابن عقده است. اما از آنجا که ابن عقده زیدی‌مذهب بوده، نمی‌توان به نقل تضعیف از او اعتماد کرد. به‌ویژه اینکه ابن طاووس و حسن بن شعبه و برخی دیگر نیز محمد بن سنان را توثیق کرده‌اند.[19]

:balance_scale: جمع‌بندی محقق خویی

[!abstract] جمع‌بندی محقق خویی
از روایاتی که درباره محمد بن سنان وارد شده، چنین فهمیده می‌شود که وی از موالیان اهل‌بیت (علیهم‌السلام) بوده و اگر خلاف و اشتباهی از او سر زده، از آن برگشته و امام معصوم هم از او راضی شده است. از همین روست که شیخ طوسی در کتاب الغیبة او را از ممدوحین برشمرده است.
اما به خاطر تضعیفات ابن عقده، نجاشی، شیخ مفید و ابن غضائری و نیز اینکه فضل بن شاذان او را از «کذّابین مشهورین» خوانده، نمی‌توان بر توثیقات رجالیون و روایت اجلّا از او اعتماد کرد؛ زیرا روایت اجلّا از افراد ضعیف مسئله‌ای نادر نیست.
از سوی دیگر، حمل تضعیفات رجالیون بر اینکه منشأ آن «رمی به غلو» بوده، خلاف ظاهر کلام ایشان و در مواردی خلاف تصریح است.[20]

:light_bulb: جمع‌بندی آیت‌الله زنجانی

[!abstract] جمع‌بندی آیت‌الله زنجانی
نظر آیت‌الله زنجانی در مورد منشأ اختلافی که در کلام خود رجالیون هست و در جایی توثیق کرده و جای دیگر تضعیف نموده‌اند، این است که منشأ این اختلاف «تفصیل بین بحث مستقل و بحث استطرادی» است. بدین بیان که گاهی رجالیون در بحث مستقلی به بررسی محمد بن سنان پرداخته‌اند و با «استفراغ وسع» و دقت تمام و با صرف‌نظر از سوابق و مطالب دیگر، وثاقت او را بررسی کرده‌اند؛ در نتیجه حکم به وثاقت او کرده‌اند. اما گاهی نیز ذیل مباحث دیگر و به‌صورت استطرادی بحث محمد بن سنان را مدنظر قرار داده و در نتیجه با اتکا به حافظه خود و سوابقی که از او سراغ داشته‌اند، حکم به تضعیف وی کرده‌اند.
شاهد بر این مدعا عملکرد نجاشی است؛ زیرا او وقتی در ترجمه میاح مدائنی از ابن سنان یاد می‌کند، می‌گوید: «طریق میاح مدائنی به خاطر وجود محمد بن سنان در آن، اضعف از خود اوست».[21] درحالی‌که وقتی به‌طور مستقل از محمد بن سنان بحث می‌کند، با نقل کلامی از صفوان در مورد او به این نتیجه می‌رسد که «هذا یدلّ علی اضطراب کان و زال»[22]؛ یعنی محمد بن سنان دچار اضطراب و افت‌وخیز بود، اما این اضطراب در نهایت از بین رفت.
از سوی دیگر، به نظر می‌رسد که منشأ تضعیف محمد بن سنان «رمی به غلو» باشد. درواقع مشکل دیگری در مورد او مطرح نبوده، بلکه در برهه‌ای از زمان که اثبات علم غیب و نفی سهو در حق امام معصوم غلو محسوب می‌شد، محمد بن سنان بی‌پروا در میان افراد، اسرار اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را بیان می‌کرد. همین مسئله باعث می‌شد تا اهل غلو گرد او جمع شوند و او نیز در میان مردم، «رمی به غلو» شود. لذا تعابیری که در طرد و لعن وی وارد شده، همگی به همین دلیل و یا برای حفظ شیعه بوده است؛ کمااینکه در مورد صفوان نیز که بی‌گمان از اجلّای اصحاب شمرده می‌شود، چنین تعابیری وارد شده است. بنابراین، نمی‌توان به چنین تضعیفاتی اعتنا کرد.
گفتنی است که این مطلب با کلامی که از فضل بن شاذان در مورد ابن سنان نقل شده که «أنّه من الکذابین المشهورین»[23] منافات ندارد؛ چراکه وقتی ابن سنان از ابن ابی‌عمیر از امام صادق (علیه‌السلام) روایتی که متضمن غلو باشد نقل می‌کند و ما بدانیم نه امام (علیه‌السلام) چنین سخنی را فرموده و نه شخصیتی مثل ابن ابی‌عمیر، معلوم می‌شود ابن سنان خودش آن را به دروغ ساخته است. پس به صرف اینکه فضل بن شاذان وی را از جمله غالیان بداند، به او نسبت کذّاب مشهور می‌دهد.
علاوه بر این، باید دانست که خود فضل بن شاذان از کسانی است که در مورد محمد بن سنان مواضع مختلفی دارد. برای مثال از ابی الحسن علی بن محمد بن قتیبه نقل شده که: «قال أبو محمد الفضل بن شاذان: لا أحل لكم أن ترووا أحاديث محمد بن سنان عني ما دمت حيا، وأذن في الرواية بعد موته».[24] اگر فضل بن شاذان، محمد بن سنان را ضعیف می‌دانست، حتی برای پس از مرگش نقل روایات او را ممنوع می‌کرد. اما ازآنجاکه چنین نکرده، معلوم می‌شود که وی تحت‌تأثیر جوّی که علیه ابن سنان بوده، قرار گرفته است و برای اینکه تهمت‌های متوجه ابن سنان به او هم زده نشود، تا قبل از مرگش از نقل روایاتی که خود از او نقل کرده، منع می‌کند.
حال که دانستیم تضعیف پیرامون محمد بن سنان ناشی از غلو است، نمی‌توان آن را طرف معارضه با توثیقات او به حساب آورد. پس اعتماد نجاشی و کلام او درباره بازگشت ابن سنان از مسیر اضطراب، توثیق شیخ مفید و شیخ طوسی و ابن شعبه حرانی، بلا معارض می‌ماند. حال بر فرض که این موارد را دچار معارض بدانیم، مجموع روایاتی که در مورد ابن سنان وارد شده و اکثار روایت اجلّایی مانند حسن بن محبوب، حسین بن سعید و احمد بن محمد عیسی که به مبارزه با غلو شهره بودند، موجب حکم به توثیق او می‌شود.


:end_arrow: مناقشه و نظر نهایی

مطلبی که آیت‌الله زنجانی با عنوان «بحث مستقل و استطرادی» مطرح فرمودند، کلامی بی‌پشتوانه و مجرد احتمال است که قابل استدلال نیست.
توثیقاتی نیز که نقل فرمود، همگی دارای معارض هستند؛ چنان‌که کلام شیخ طوسی در کتاب الغیبه بر فرض اینکه دلالت بر توثیق کند، با تضعیفات خود او معارض است. توثیق شیخ مفید در ارشاد نیز با تضعیف خود او در رساله عددیه معارض است. کلام نجاشی که فرمود «هذا یدلّ علی اضطراب کان و زال»، بر فرض اینکه دلالت بر توثیق کند، با تضعیف خود او در موارد مختلف، از جمله آنجا که فرمود «ضعیف جدا لایعوّل علی ما تفرّد بروایته» معارض است.
ادعای تقدیم توثیقات بر تضعیفات هر یک از این سه رجالی نیز،

  • اولاً ثابت نیست؛
  • ثانیاً بر فرض ثبوت، تنها تعارض توثیق هر کدام از ایشان با تضعیف خود او را حل می‌کند؛ درحالی‌که تعارض توثیق هر یک با تضعیف دیگری کماکان پابرجا است.

اظهارنظر ایشان در مورد اینکه منشأ تضعیف رجالیون غلو و بر اساس اجتهاد بوده نیز کافی نیست؛ زیرا معلوم نیست منشأ عبارت‌هایی مانند «أنّه من الکذابین المشهورین» و «لاتختلف العصابة فی تهمته و ضعفه»، «رمی به غلو» بوده باشد. بنابراین، نه‌تنها توثیقات رجالیون، بلکه روایت ظنی در مورد وثاقت ابن سنان و یا اکثار اجلّا از او نیز طرف معارضه با تضعیفات قرار می‌گیرد.
اکنون با توجه به بررسی‌هایی که انجام شد، می‌گوییم نظر نهایی «عدم اثبات وثاقت محمد بن سنان» است. :cross_mark:


:books: برگرفته از درس فقه استاد شهیدی


  1. رجال النجاشی، ص۳۲۸ ↩︎

  2. همان، ص۴۲۴ ↩︎

  3. رجال الطوسی، ص۳۶۴ ↩︎

  4. تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۶۱ و الاستبصار، ج۳، ص۲۲۴ ↩︎

  5. الردّ علی اصحاب العدد، ص۲۰ ↩︎

  6. رجال الکشی، ص۵۰۷ ↩︎

  7. همان ↩︎

  8. همان ↩︎

  9. همان ↩︎

  10. رجال الغضائری، ج۱، ص۹۲ ↩︎

  11. الارشاد، ص۳۰۴ ↩︎

  12. رجال الكشي؛ ص۵۰۲ ↩︎

  13. ظاهرا روایت دوم تعلیق بر روایت اول شده و راوی آن از عبدالله بن الصلت، احمد بن محمد بن عیسی است، که در این صورت خبر صحیحه است. همچنین، در صورتی که احمد بن هلال عبرتائی را بتوان توثیق کرد، روایت سوم نیز صحیحه خواهد بود. ↩︎

  14. کتاب الغیبة، ص۳۴۶ به بعد ↩︎

  15. به نظر می رسد این اشکال استاد معظم وارد نیست؛ زیرا شیخ (ره) قبل از نام بردن از محمد بن سنان، از صفوان بن یحیی و زکریا بن آدم و سعد بن سعد یاد می کند در حالی که در مورد ایشان نیز عبارت «و منهم» را به کار نمی برد. عبارتی که در متن بالا از کتاب الغیبه نقل کردیم: «و منهم صفوان بن یحیی و زکریا بن آدم و سعد بن سعد»، عبارت مصحح کتاب الغیبه است نه عبارت خود شیخ(ره). ↩︎

  16. خلاصة الرجال، ص۲۵۱ ↩︎

  17. مختلف الشیعة، ج۷، ص۳۱ ↩︎

  18. همان، ص۱۴۶ ↩︎

  19. وسائل الشیعة، ج۲، ص۴۷۴ ↩︎

  20. معجم رجال الحدیث، ج۱۷، ص۱۶۸ ↩︎

  21. رجال النجاشی، ص۴۲۵ ↩︎

  22. همان، ص۳۲۸ ↩︎

  23. رجال الکشی، ص۵۲۰ ↩︎

  24. همان، ص۵۰۷ ↩︎

1 پسندیده