بررسی وثاقت المفضّل بن صالح (أبو جمیلة)
معرّفی اجمالی راوی
المفضّل بن صالح، أبو جمیلة، از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام است و بنا بر نقل، در دوران امام رضا علیهالسلام وفات یافته است. در وثاقت وی اختلاف نظر وجود دارد.
تضعیفات
مورد اول: عبارت منسوب به ابن غضائری
عبارت منقول چنین است:
«المفضّل بن صالح، أبو جميلة، الأسديّ، مولاهم النخّاس. ضعيف، كذّاب، يضع الحديث.
حدّثنا أحمد بن عبد الواحد، قال: حدّثنا عليّ بن محمّد بن الزبير، قال: حدّثنا عليّ بن الحسن بن فضّال، قال: (سمعت معاوية بن حكيم يقول:) سمعت أبا جميلة يقول: أنا وضعت رسالة معاوية إلى محمّد ابن أبي بكر.
و قد روى مفضّل، عن أبي عبد اللّه و أبي الحسن عليهما السّلام.»
(الرجال لابن الغضائری، ص 88)
در برابر این تضعیف، این مبنا بیان شد که انتساب کتاب رجال به ابن غضائری ثابت نیست؛ زیرا:
- آراء بسیار متفاوت و گاه شاذ در این کتاب وجود دارد، در حالیکه ابن غضائری از اعلام رجال است.
- اگر چنین کتابی از آنِ ابن غضائری بود، فقهای معاصر یا متأخر باید نسبت به این آراء موضعگیری بصورت قبول یا رد میکردند، در حالیکه چنین تعرّضی گزارش نشده است.
- در مقابل، نسبت به کتاب رجال نجاشی و شیخ طوسی تعرّضات و مناقشات فراوان وجود دارد.
- حتی سید بن طاووس با وجود بحثهای گسترده رجالی، متعرض کلمات ابن غضائری نشده است.
- نخستین کسی که به این کتاب استناد کرده، علامه حلی (متوفای ۷۲۶ق) است که بیش از دویست سال پس از ابن غضائری میزیسته است.
بر این اساس، تضعیف مذکور از این طریق پذیرفته نشد.
مورد دوم: تضعیف علامه حلی در «خلاصة الأقوال»
در «خلاصة الأقوال» نیز علامه حلی عینِ همان عبارت منسوب به ابن غضائری را نقل کرده است. از اینرو، این تضعیف، مستقل تلقی نمیشود و به همان اشکالِ انتساب بازمیگردد.
مورد سوم: عبارت مرحوم نجاشی
نجاشی ذیل ترجمه جابر بن یزید جعفی مینویسد:
«روى عنه جماعة غمز فيهم و ضعفوا، منهم: عمرو بن شمر، و مفضّل بن صالح، و منخل بن جميل، و يوسف بن يعقوب…»
(رجال النجاشی، ص ۱۲۸)
بر اساس این عبارت، نام مفضّل بن صالح در شمار «ضُعِّفوا» آمده است.
در اینجا توضیح داده شد که نجاشی تعبیر «ضعیفٌ» را ـ که تضعیف صریح است ـ به کار نبرده، بلکه تعبیر «ضُعِّفوا» را آورده است. این تفاوت تعبیر، کاشف از آن است که تضعیف نزد خودِ نجاشی برای وی ثابت نبوده است.
همین استدلال پیشتر درباره عمرو بن شمر نیز مطرح شد و آنجا پذیرفته نشد؛ زیرا وثاقت او با کثرت روایت اجلّاء احراز گردید. همچنین نجاشی در همان عبارت، یوسف بن یعقوب را نیز ذکر کرده، در حالیکه تضعیف صریحی نسبت به او ندارد.
در ذیل عمرو بن شمر نیز تعبیر «و الأمر ملتبسٌ» آمده است، اما درباره منخل بن جمیل، تضعیف صریح ذکر شده است.
نتیجه این بخش آن است که از عبارت نجاشی، تضعیف خاص نسبت به مفضّل بن صالح استفاده نمیشود.
توثیقات
مورد اول: روایت حسن بن علی بن فضّال
حسن بن علی بن فضّال ـ که از اجلّاء ثقات و از اصحاب اجماع است ـ از مفضّل بن صالح روایت دارد.
این وجه، به این بیان نپذیرفته شد که اصحاب اجماع، تنها اجماع بر وثاقت و فقاهت خودشان دارند، نه اینکه هر کس از او روایت شده باشد، بالضروره ثقه باشد.
البته در قاعده «مشایخ الثقات» و در مورد جعفر بن بشیر، چنین توثیقی برای راویِ بعدی جریان دارد، ولی این مورد از آن قبیل دانسته نشد.
مورد دوم: کثرت روایت اجلّاء
از مفضّل بن صالح، جمع کثیری از اجلّاء روایت کردهاند، از جمله:
- حسن بن علی بن فضّال (کوفی)
- حسن بن محبوب سرّاد (کوفی)
- یونس بن عبدالرحمن (از عقلگرایان بغدادی)
- احمد بن محمد بن أبی نصر بزنطی (از نقلگرایان بغدادی)
- کثرت روایت قمیها از وی
علاوه بر این، بزنطی، صفوان بن یحیی بجلی و ابن أبی عمیر ـ که از مشایخ ثقات هستند ـ از او روایت دارند. همچنین جعفر بن بشیر، که «روی عن الثقات و رووا عنه» است، از وی نقل روایت کرده است.
نتیجه
با توجه به اینکه تضعیف خاص پذیرفته نشد، این توثیقات عام قابلیت استناد پیدا میکند و بر این مبنا، مفضّل بن صالح از نظر ما، ثقه تلقی میشود.
بر اساس جلسه ۷۸، ۵ بهمن ۱۴۰۴.