مقدمه: اختلاف نظر میان علمای شیعه در مسئله سهو النبی
قضیه سهو النبی متاسفانه بین علمای شیعه هم اختلاف انداخته است.
روایت دال بر سهو النبی
شیخ صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه کسانی که سهو النبی را منکر هستند به تندی مورد خطاب قرار می دهد.
مفاد روایات این است که پیامبر اکرم (ص) در نماز سهو کرد:
[!quote] «فَسَلَّمَ فِي رَكْعَتَيْنِ».
ذوالشمالین گفت آیا رکعات نماز عوض شده است؟ پیامبر اکرم (ص) فرمودند نه. به حضرت (ص) عرض کرد: پس چرا شما دو رکعت خواندید؟ حضرت بلند شدند و دو رکعت دیگر خواندند تا چهار رکعت بشود.[1]
دیدگاه شیخ صدوق: سهو از رحمان و برای رحمت
در انتهای روایت در من لا یحضره الفقیه می نویسد:
[!quote] «قَالَ مُصَنِّفُ هَذَا الْكِتَابِ رَحِمَهُ اللَّهُ إِنَّ الْغُلَاةَ وَ الْمُفَوِّضَةَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ يُنْكِرُونَ سَهْوَ النَّبِيِّ ص وَ يَقُولُونَ لَوْ جَازَ أَنْ يَسْهُوَ ع فِي الصَّلَاةِ لَجَازَ أَنْ يَسْهُوَ فِي التَّبْلِيغِ»[2]
و در ادامه می فرماید که سهو النبی با سهو ما متفاوت است. سهو ما از شیطان بوده و مصداق ﴿وَ ما أَنْسانيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ﴾[3] است ولی سهو النبی از رحمان است. خداوند، پیامبر (ص) را بخاطر رحمت بر عباد دچار سهو کرد.
در روایت هم نقل شده:
[!quote] «لِئَلَّا يُعَيَّرَ الرَّجُلُ الْمُسْلِمُ إِذَا هُوَ نَامَ عَنْ صَلَاتِهِ أَوْ سَهَا فِيهَا»[4]
چون هر کس فراموش کرد بگوید برای پیامبر (ص) هم یک بار این اتفاق افتاد. اگر از نماز صبح هم خواب بماند می گوید که پیامبر نیز یک بار خواب مانده است.
این توضیحی که ایشان داده برای این مطلب است که کسی اشکال نکند که در قرآن می فرماید:
﴿إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ﴾[5]
دیدگاه مخالفین: نفی سهو النبی
شیخ مفید در مقابل ایشان رسالهای در نفی سهو النبی نوشته است.
شیخ طوسی هم در تهذیب[6] و استبصار این روایات را مطرح کرده و می فرماید:
[!quote] «وَ ذَلِكَ مِمَّا تَمْنَعُ مِنْهُ الْأَدِلَّةُ الْقَاطِعَةُ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ السَّهْوُ وَ الْغَلَطُ»[7]
و لذا نمی توان به این حدیث عمل کرد چون خلاف حکم عقل است.
آقای خویی هم می فرمایند:
[!quote] «و لكن هذه الأخبار بالرغم من صحة أسانيد جملة منها غير قابلة للتصديق، لمخالفتها مع أُصول المذهب كما لا يخفى.»[8]
آشیخ محمدتقی شوشتری یک رسالهای در اثبات سهو النبی نوشت اما ظاهرا کسی حاضر نشد که آن را تایپ کند و لذا با همان خط ناخوانای خودشان در آخر قاموس الرجال چاپ شده است و خدا را شکر که کسی تایپ نکرد.
در مورد شیخ صدوق هم نقل شده که فرمود: اگر خدا به من توفیق بدهد رسالهای در رابطه با اثبات سهو النبی می نویسم. شیخ بهایی فرموده: الحمدلله که خدا به او چنین توفیقی نداد.
تعارض با روایات دیگر: صحیحه زراره
صرف نظر از بحث عقلی، این مطلب خلاف روایات است. در صحیحه زراره در مورد سجود سهو تصریح شده است که:
[!quote]«وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع هَلْ سَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ ص سَجْدَتَيِ السَّهْوِ قَطُّ قَالَ لَا وَ لَا يَسْجُدُهُمَا فَقِيهٌ»[9]
یعنی هیچوقت پیامبر (ص) سجده سهو نکردند با اینکه در حدیث ذوالشمالین نقل شده که پیامبر (ص) برای کلام سهوی که فرمودند، دو سجده سهو انجام دادند.
«و لا یسجدها فقیه» اخبار نیست بلکه مقصود این است که فقیه هم باید حواسش جمع باشد که سجود سهو نکند اما نسبت به پیامبر (ص) خبر میدهد.
جمعبندی نهایی (تایید نظر آقای خویی)
آقای خویی در مورد روایات سهو النبی می فرمایند:
[!quote] «فلا بد من ارتکاب التاویل او الحمل علی التقیة او الضرب عرض الجدار»[10]
و نعم ما قال.
[برگرفته از درس خارج فقه استاد شهیدی حفظه الله - ۱۶ آبان ۱۴۰۳]