از قول ابنطاووس نقل شده که هر دو سلام واجب است . (موسوعة الشهید الاول 7: 350.) دو ممکن است برای آن به موثقۀ ابی بصیر که در کیفیت تشهد وارد شده و فرموده: «السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ ثُمَّ تُسَلِّمُ» . (وسائل الشیعة 6: 394) استدلال شود و گفته شود باید هر دو سلام گفته شود.
در پاسخ گفته می شود که اگر دلیل قول به وجوب هر دو سلام موثقۀ ابی بصیر باشد، این موثقه مشتمل است بر جملهای از مستحبات که دیگر اصلا سیاقش سیاق بیان خصوص واجبات نیست. آقای خوئی نیز در مورد عدم وجوب «السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته» همین بیان را فرموده که برای وجوب «السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته» نمی توان به موثقۀ ابی بصیر استدلال کرد. ایشان چنین تعبیر کرده: «اشتمالها علی کثیر من المستحبات یستوجب ضعف الظهور بالوجوب» (موسوعة الامام الخوئي 15: 332.) که این بیان در پاسخ به استدلال به موثقه ابی بصیر در مورد وجوب «السلام علینا و علی عباد الله الصالحین» هم مطرح میشود.
ما سیاق اوامر استحبابیه را مانع از ظهور حدیث در وجوب میدانیم. مثلا اگر چندین مستحب بیان شود و در کنارش امری آمده که نمیدانیم واجب است یا مستحب، عرف در اینجا استظهار وجوب نمیکند زیرا ممکن است که در مقام بیان آداب و مستحبات باشد. اما آقای خوئی می فرمودند که در استفادۀ وجوب کاری به ظهور خطاب نداریم و مستند در حکم به وجوب حکم عقل است که اگر خطاب امری از مولا بیاید و ترخیص در ترک هم نداشته باشیم عقل حکم به وجوب میکند.
ایشان برای اینکه این اشکال وارد نشود که این مطلب که اشتمال موثقۀ ابی بصیر بر بسیاری از مستحبات، مانع از ظهور در وجوب شود، با مبنای اصول شما سازگار نیست، فرموده اند: در اینجا ادعا این است که موثقۀ ابی بصیر چون مشتمل بر بسیاری از مستحبات است، ظهور پیدا کرده در بیان فرد افضل و اکمل نه اینکه ظهور در وجوب ندارد. بنابراین این مطلبی که فرموده اند با مبنای ایشان در اصول سازگار است که وجوب، تابع ظهور صیغه امر نیست، و عقل حکم به اقتضای وجوب و امتثال می کند. گویا در این موثقه از ابتدا گفته شده که یک فردی از تشهد را می گوییم که اکمل است، و لزومی ندارد که ملتزم به این فرد باشید. معنای فرمایش آقای خوئی این نیست که اگر یک خطابی ظاهر در وجوبِ مثلا السلام علیک ایها النبی بود از آن ظهور هم رفع ید میکنیم. منافاتی ندارد جزئی از این تشهد اگر در خطاب دیگری امر داشت به آن بگوییم واجب است.
بعد ایشان فرمودند: بر فرض هم این را نگوییم، موثقۀ ابی بصیر با صحیحۀ فضلاء یا صحیحه حلبی معارضه میکند.
به نظر ما این فرمایش، فرمایش قابل قبولی است.
البته این اشکال در صحیحۀ حماد هم به آقای خوئی میشود گرفت که صحیحۀ حماد هم ظاهرش این است که دارد بیان فرد افضل میکند و این یک نقضی به ایشان است البته ممکن است ایشان جواب بدهد بگوید ما آنجا همچون قرینهای نداریم.
برگرفته از درس خارج فقه استاد شهیدی حفظه الله - 7 مهر 1403