نظر محقق صاحب شرائع: ضمان دیه در صورت رجوع از شهادت
محقق صاحب شرائع می فرماید اگر شهود به قاتل بودن زید شهادت دهند و سپس بعد از حکم حاکم به قاتل بودن زید و اجرای حکم قصاصِ زید، از شهادت خود رجوع کنند و اظهار خطا و اشتباه (بدون علم به حقیقت) کنند، ضامن دیه مقتول هستند.
توضیح مرحوم صاحب جواهر: جنایت شبه عمد
مرحوم صاحب جواهر این مطلب را تعلیل کرده اند به اینکه این جنایت، شبه عمد است و لذا دیه بر عهده خود شهود است. اگر جنایت غیر عمد بود، دیه بر عهده عاقله بود نه خود شهود.
نقد و توضیح: جنایت خطای محض؛ اما دیه بر عهده شهود
به نظر می رسد که اگر شهود اظهار خطا کنند، جنایت شبه عمد نیست بلکه خطای محض است و در عین حال، جنایت بر عهده عاقله نیست و بر عهده خود شهود است.
تبیین اصطلاح «شبه عمد»
این جنایت، خطای محض است چون «شبه عمد» یک اصطلاح روایی است نه یک اصطلاح لغوی. شبه عمد از نظر لغوی، قسمی از خطا است لذا از آن تعبیر می کنند به خطای غیر محض. بنابراین اصطلاح «شبه عمد» یک اصطلاح شرعی است و لذا از قبیل حقیقت شرعیه است.
اما شبه عمد در اصطلاح شرعی، عملی است که عادتا موجب قتل نمی شود، اما اتفاقا موجب قتل شود مثل چوبی که معلم به کف دست یا پای شاگرد می زند.
عدم صدق شبه عمد و دلیل عدم تعلق دیه به عاقله
با این ضابطه، شبه عمد در ما نحن فیه صدق نمی کند چون شهود شهادت داده اند به امری که حتما موجب قتل است چون شهادت داده اند به قاتل بودن زید.
اما در عین حال، دیه بر عهده عاقله نیست چون همانطور که در کتاب القصاص گفته ایم، جنایات خطایی که از راه اقرار اثبات می شوند، بر عهده عاقله نیستند «العاقله لا یحتمل اقرارا».
برگرفته از درس خارج فقه ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴