مقدمه: تردید شیخ صدوق در مروی عنه سلیمان بن حفص در روایت سجده شکر
مرحوم شیخ صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا روایتی از سلیمان بن حفص در مورد سجده شکر نقل کرده و پس از آن آورده است:
«قال مصنف هذا الکتاب لقی سلیمان بن حفص موسی بن جعفر و الرضا ع جمیعا و لا أدری هذا الخبر عن أیهما هو»[1].
تحقیق: عدم نقل سلیمان بن حفص از امام رضا (ع) و نقل او از امام کاظم (ع) و امام هادی (ع)
با ابتنای بر تحقیق و فحص روشن است که سلیمان بن حفص هیچ روایتی از امام رضا علیه السلام نقل نکرده است. ولی از امام کاظم علیه السلام روایاتی نقل کرده که آدرس آنها به شرح زیر است:
- عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۶، رقم۱۱ و ص۲۵۹، رقم۲۰ و ص۲۶۰، رقم۲۳.
- امالی صدوق، مجلس۲۵، رقم۶
- جامع الاخبار، ص۳۰
همچنین سلیمان بن حفص در دو روایت دیگر، بعضی نکات از زندگی امام کاظم علیه السلام را نقل مینماید: عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج1، ص۱۳، رقم۲ و ص۱۰۴، رقم۷.
سلیمان بن حفص روایات فراوانی از امام هادی علیه السلام نقل کرده است.
تعابیر مختلف در نقل سلیمان بن حفص از امام هادی (ع)
- با تعبیر «ابی الحسن العسکری»: الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج۳، ص۲۸۳، رقم۶.
- با تعبیر «ابی الحسن علی بن محمد بن الرضا یعنی الثالث»:
«وَ رَوَى سُلَيْمَانُ بْنُ حَفْصٍ الْمَرْوَزِيُّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الرِّضَا يَعْنِي الثَّالِثَ قَالَ قَالَ: لَا تَقُلْ فِي صَلَاهِ الْجُمُعَهِ فِي الْقُنُوتِ- وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَ قَالَ سَمِعَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيُّ مَسَائِلَ أَبِي الْحَسَنِ الثَّالِثِ ع فِي سَنَهَ أَرْبَعٍ وَ ثَلَاثِينَ وَ مِائَتَيْنِ»[2].
ظاهر آن است که تعبیر «فی سنه …» قید برای «مسائل» است نه برای «سمع». البته این مساله به محل بحث ارتباطی ندارد، ولی این نکته از زمان گذشته در خاطر مانده است. در رابطه با این عبارت شیخ طوسی گویا ما در زمان گذشته تحقیقی انجام دادهایم.
- با تعبیر «الرجل»: کامل الزیارات، باب۷۹، رقم۷؛ تهذیب، ج۱۰، ص۱۲۰، رقم۴۸۱؛ اقبال الاعمال (چاپ قدیم)، ج۱، ص۲۸۹ (در این نقل لقب «المروزی» ذکر نشده ولی از قرائن روشن است)
- با تعبیر «المبارک»: کامل الزیارات، باب۷۹، ذیل رقم۷
- با تعبیر «الرجل العسکری»: تهذیب، ج۲، ص۱۱۸، رقم۴۴۵
- با تعبیر «ابو الحسن الاخیر»: تهذیب، ج۲، ص۱۳۷، رقم۵۳۴
- با تعبیر «الفقیه»: تهذیب، ج۳، ص۱۷۸، رقم۴۰۲ و ج۴، ص۲۱۲، رقم۶۱۷ و ص۲۲۶، رقم۶۶۴، و ص۲۵۷، رقم۷۶۱ و ج۵، ص۱۶۲، رقم۵۴۴.
- با تعبیر «الفقیه العسکری»: تهذیب، ج۳، ص۲۳۰، رقم۵۹۴
نتیجهگیری: مراد از ابوالحسن در روایت سجده شکر، امام هادی (ع) است
روایتی که مرحوم صدوق در عیون در نقل کرده و آن را مردد بین امام کاظم و امام رضا علیهما السلام دانسته -هرچند این روایت در کتاب فقیه با تعبیر «ابوالحسن الرضا»[3] و در کافی با تعبیر «ابوالحسن موسی بن جعفر»[4] نقل شده- این روایت از امام هادی علیه السلام است. البته در مخطوطات کافی تعبیر «موسی بن جعفر» ذکر نشده است. در تهذیب نیز تنها به ذکر «ابوالحسن» اکتفا شده است[5]. در موضع دیگری از کافی این روایت با تعبیر «الرجل» ذکر شده که مراد از آن، امام هادی علیه السلام است[6].
بررسی روایت سلیمان بن حفص از امام رضا (ع) و تبیین اشتباه در سند
در تهذیب روایتی از سلیمان بن حفص به شرح زیر وارد شده است:
«مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ حَفْصٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع مَا تَقُولُ فِي شُرْبِ الْفُقَّاعِ فَقَالَ هُوَ خَمْرٌ مَجْهُولٌ يَا سُلَيْمَانُ فَلَا تَشْرَبْهُ أَمَا يَا سُلَيْمَانُ لَوْ كَانَ الْحُكْمُ لِي وَ الدَّارُ لِي لَجَلَدْتُ شَارِبَهُ وَ لَقَتَلْتُ بَائِعَهُ»[7].
مراد از سلیمان بن حفص در این سند، سلیمان بن حفص مروزی نیست؛ بلکه «حفص» در این سند مصحّف از «جعفر» است، و مراد از وی: «سلیمان بن جعفر جعفری» است. این روایت دارای نقل های دیگری است که در تمامی آنها به این مطلب تصریح شده است.
بررسی راوی به نام سلیمان مروزی و عدم اتحاد با سلیمان بن حفص مروزی
یک راوی به نام سلیمان مروزی در توحید صدوق ذکر شده که با عنوان متکلّم خراسان از وی یاد شده است[8]. معلوم نیست آن راوی با سلیمان بن حفص مروزی اتحاد داشته باشد. در برخی کتب رجالی این دو راوی متحد دانسته شده، ولی ما شاهد روشنی بر این سخن نیافتیم. در کتاب فضائل الاشهر الثلاثه نیز روایتی وارد شده که انتهای سندش بدین صورت است:
«عَنْ سُلَيْمَانَ الْمَرْوَزِيِّ عَنِ الرِّضَا عَلِيِّ بْنِ مُوسَى ص أَنَّهُ قَالَ…»[9].
سلیمان مروزی در این سند نیز ممکن است همان متکلم خراسان باشد. در هر صورت، عنوان «سلیمان بن حفص مروزی» هیچ روایتی از امام رضا علیه السلام نقل نکرده است.
بررسی روایات مبهم سلیمان بن حفص و تعیین مروی عنه در آنها
چند روایت مبهم از سلیمان بن حفص وارد شده است.
1. روایت سجده شکر در عیون (مراد امام هادی ع)
اول: همان روایتی که در عیون در مورد سجده شکر وارد شده و مرحوم صدوق در آن تشکیک نموده که مراد از ابوالحسن کیست و ما بیان کردیم که مراد، امام هادی علیه السلام است.
2. روایت در مورد صاع (مراد امام هادی ع)
دوم: روایت محل بحث در مورد صاع. در انتهای سند این روایت آمده است:
«عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ حَفْصٍ الْمَرْوَزِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع …»[10].
تعبیر «قال قال» در روایات سلیمان بن حفص، تنها در نقل های وی از امام هادی علیه السلام وارد شده است. این موارد به شرح زیر است:
- «قال قال ابوالحسن الاخیر»: تهذیب، ج۲، ص۱۳۷، رقم۵۳۴
- «قال قال الفقیه»: تهذیب، ج۳، ص۱۷۸، رقم۴۰۲ و ج۴، ص۲۲۶، رقم۶۶۴ و ص۲۵۷، رقم۷۶۱
- «قال قال الفقیه العسکری»: تهذیب، ج۳، ص۲۳۰، رقم۵۳۴
- «قال قال ابوالحسن»
- «عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ حَفْصٍ الْمَرْوَزِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الرِّضَا يَعْنِي الثَّالِثَ قَالَ قَالَ»: المصباح المتهجد، ج۱، ص۳۶۷.
نتیجهگیری: احتمال قوی بر اینکه روایات مبهم از امام هادی (ع) است
در مواردی که تعبیر به صورت مبهم به کار میرود، این ابهام به جهت اعتماد بر اسناد دیگر و یا به جهت اشتهار است. اگر ابهام در روایت محل بحث در مورد صاع به جهت اشتهار باشد، امامی که در روایات سلیمان بن حفص مشهور است، امام هادی علیه السلام است. و اگر به جهت اعتماد بر اسناد پیشین باشد، این مشابهت ها در تعبیر نشان میدهد که به احتمال زیاد این روایات، همان مسائل ابی الحسن الهادی علیه السلام است که علی بن محمد قاسانی آنها را نقل کرده است. عبارت مصباح المتهجد در این مورد ذکر شد.
درس خارج فقه استاد معظم سید محمد جواد شبیری مورخ ۳۰ دی ۱۴۰۳
عیون اخبار الرضا، شیخ صدوق، ج۱، ص۲۸۰. ↩︎
مصباح المتهجد، شیخ طوسی، ج۱، ص۳۶۷. ↩︎
من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، ج۱، ص۳۳۲، رقم۹۷۰. ↩︎
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج۳، ص۳۲۶، رقم۱۸. ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۲، ص۱۱۱، رقم۴۱۷. ↩︎
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج۳، ص۳۴۴، رقم۲۰. ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۹، ص۱۲۴. ↩︎
التوحید، شیخ صدوق، ج۱، ص۴۴۱. ↩︎
فضائل الاشهر الثلاثه، ص: ۵۵. ↩︎
معانی الاخبار، شیخ صدوق، ص۲۴۹. ↩︎