در روایت من اعان نسخه مرحوم کلینی من اعان علی مومن است و نسخه ی مرحوم صدوق در ثواب الاعمال من اعان علی قتل مومن بنابراین برای ترجیح یکی از این دو نسخه باید با فهرست ویژگیهای هر کدام برای تعیین برتری در نقل حدیث، باید اضبطیت یکی را تعیین کنیم تا بتوانیم نسخهی او را مقدم کنیم.
ویژگیهای مرحوم کلینی (متوفای ۳۲۹ یا ۳۲۸ق)
۱. ارتباط مستقیم با نواب اربعه: سفر به بغداد در سالهای پایانی عمر (۳۲۵-۳۲۶ق) و جایگاه برجستهاش، احتمال ارتباط با نایبان سوم و چهارم امام زمان (عج) را قوی میکند.[1]
۲. تأثیر دایی (علّان) و اعتماد به سهل بن زیاد: داییاش شاگرد سهل بن زیاد بود و در تربیت کلینی نقش داشت، که توضیحدهنده اعتماد کلینی به روایات سهل است.[2]
۳. بیست سال تمرکز بر کتاب کافی: از ۳۰۹ق آغاز و تا وفات ادامه یافت؛ وفات ایشان در بغداد و دفنش در کاظمین بوده است.
۴. درک دوران حضور امام حسن عسکری (ع): ولادت پیش از ۲۶۰ق (بر اساس نقل مستقیم از احمد بن محمد برقی، متوفای ۲۷۴ق)، اما اهمیت کم ایشان به دلیل عدم برجستگی در آن زمان است.
۵. سفرهای اضافی: ایشان سفرهایی به دمشق و بعلبک[3] و دو سال هم نقل حدیث در بغداد پیش از وفات[4] داشت.
مرحوم کلینی به عنوان “ادق افراد در حدیث” توصیف شده و زعامت در ری داشت، اما فاقد جامعیت گسترده است.
ویژگیهای مرحوم صدوق (متوفای ۳۸۱ق)
۱. ارتباط غیرمستقیم با نواب: از طریق پدر (ابن بابویه قمی، متوفای ۳۲۹ق) که به بغداد سفر کرد و با نواب مرتبط بود؛ صدوق روایات پدر را اجازه داشت (نجاشی).
۲. عدم نقل روایات سهل بن زیاد: برخلاف کلینی، به دلیل موضع قمیها، روایات سهل را ندرتاً اول باب قرار میدهد.
۳. دسترسی به منابع کلینی: ایشان در سال ۳۰۶ق متولد شده است و در زمان در زمان سفر کلینی به بغداد، جوان بوده است، اما به منابع او از طریق پدرش و دیگران دسترسی داشته است. (بدون گزارش مستقیم ملاقات).
۴. سفرهای متعدد، زعامت و جامعیت: ۱۸ سفر برای مرحوم صدوق گزارششده (معرفی شیخ صدوق، ص۷۶-۷۹)، از جمله به ری (۳۴۷ق)، خراسان (۳۵۲ق، یکساله)، همدان، کوفه، حج (۳۵۴ق)، بغداد (۳۵۵ق)، مشهد (۳۶۷ق)، سرخس، بلخ، فرغانه و استرآباد. همچنین ایشان در قم، ری و خراسان (نجاشی: شیخ و فقیه شیعیان خراسان) داشته است ؛ ایشان جامعیت در فقه (إفتاء، قضاوت، حاکمیت) داشته است اما زعامتش در بغداد پذیرفته نشد.
۵. حافظه قوی: ایشان به نقل شیخ طوسی برترین شخص از جهت حافظه در قم است.
۶. تألیفات کثیر: حدود ۳۰۰ کتاب و فهرستنگاریهای معروف (طوسی).
۷. سختگیری رجالی و نقد اخبار: ناقد الأخبار و بصیر به رجال؛ سختگیرتر از کلینی (گزارشهای متعدد؛ استادش ابن ولید نیز سختگیر بود). کلینی کتاب رجالی داشت، اما صدوق در نقد روایات برتر است (نمونه: صدوق روایاتی را که کلینی نقل کرده، گاه حذف میکند، اما عکس آن کم است).
جمعبندی
-
سفرها و منابع: مرحوم صدوق در تعداد سفرها (خراسان، کوفه، بغداد) و منابع بیشتر، برتر است اما کلینی محدود به ری، قم، بغداد و دمشق است.
-
برتریها: مرحوم کلینی در دقت (ادق در حدیث، نجاشی) و تمرکز بر کافی برتر؛ مرحوم صدوق در جامعیت، مقبولیت (زعامت گسترده)، حافظه، تألیفات و سختگیری رجالی (ناقد اخبار) و منابع بیشتر نسبت به مرحوم کلینی مزیت دارد، اما لزوماً به معنای صحت نسخه نیست.
-
اضطبیت: در این مقایسه مانند مقایسه مرحوم کلینی با مرحوم شیخ طوسی، برتری مطلق نیست؛ دقت (ادقیت) مرحوم کلینی مهم است، اما جامعیت (تراکم ظنون و تناسب معرفتی) صدوق هم مزیت تعیینکننده است.
-
بیان مختار در اضطبیت
مدعای ما این است که نمی توان یک قاعده کلی داد و گفت همیشه مرحوم کلینی، مقدم است. البته مرحوم کلینی، مزیت هایی نسبت به شیخ صدوق دارد مانند ادقیت که در تعبیر نجاشی آمده بود اما مرحوم صدوق هم مزایایی نسبت به مرحوم کلینی دارد مانند جامعیت و کثرت منابع.
بر اساس جلسه ۴۴
۸ آذر ۱۴۰۴