کتاب نکاح آیت الله شبیری زنجانی دام ظله، ج 1، ص 218 الی 223
غیاث بن ابراهیم
از جمله روایاتی که در بحث جواز نگاه مرد به اجنبیه به قصد ازدواج به آن استدلال شده است، صحیحهی غیاث بن ابراهیم است:
عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ ع فِي رَجُلٍ يَنْظُرُ إِلَى مَحَاسِنِ امْرَأَةٍ يُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا قَالَ لَا بَأْسَ إِنَّمَا هُوَ مُسْتَامٌ فَإِنْ تَقَيَّضَ أَمْرٌ يَكُونُ.
در سند این روایت «غیاث بن ابراهیم» قابل بحث است.
عبارات کتب رجالی در مورد غیاث بن ابراهیم
از آن جا که تعابیر رجالیان در مورد غیاث بن ابراهیم مختلف و متفاوت است، ابتدا عبارات آن ها را نقل کرده، سپس وضعیت غیاث بن ابراهیم را بررسی می کنیم.
کلام نجاشی
غياث بن إبراهيم التميمي الأسيدي
بصري، سكن الكوفة، ثقة، روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. له كتاب مبوب في الحلال و الحرام يرويه جماعة. أخبرنا أبو العباس أحمد بن علي قال: حدثنا أحمد بن إبراهيم بن أبي رافع قال: حدثنا أحمد بن محمد بن زياد قال: حدثنا جعفر المحمدي قال: حدثنا إسماعيل بن أبان بن إسحاق الوراق عنه بالكتاب.
کلام شیخ طوسی در کتاب رجال
شیخ در باب اصحاب الصادق فرموده است:
غياث بن إبراهيم، أبو محمد
التميمي الأسيدي، أسند عنه و روى عن أبي الحسن.
همچنین او را در باب «من لم یرو عن الائمه» نیز معرفی کرده است.
اما در باب اصحاب الباقر فرموده است:
«غیاث بن ابراهیم بتریّ»
کلام شیخ در فهرست
غياث بن إبراهيم.
له كتاب.
أخبرنا جماعة، عن أحمد بن محمّد بن الحسن، عن أبيه، عن الصفّار، عن محمّد بن الحسين، عن محمّد بن يحيى الخزّاز، عن غياث ابن إبراهيم.
و رواه حميد، عن الحسن بن علي اللؤلؤي، عنه.
و له كتاب مقتل أمير المؤمنين عليه السّلام.
أخبرنا أحمد بن محمّد بن موسى، عن ابن عقدة، عن الحسين بن حمدان، عن علي بن إبراهيم و معلّى عن زيدان بن عمر، قال: حدّثنا غياث بن إبراهيم … و ذكر الكتاب.
کلام برقی
مرحوم برقی در اصحاب الصادق گفته است:
غياث بن إبراهيم النخعي
عربي كوفي.
بررسی غیاث بن ابراهیم در جهات سه گانه
باید از چند جهت در مورد غیاث بن ابراهیم بحث کرد:
1- جهت اوّل: بررسی اتحاد غیاث بن ابراهیم تمیمی و نخعی
2- جهت دوم: بررسی اتحاد غياث بن ابراهیم که در اصحاب الصادق رجال شیخ آمده با غیاث بن ابراهیم بتری که در اصحاب الباقر آمده است.
3- جهت سوم: بررسی امامی بودن غیاث بن ابراهیم در اصحاب الصادق.
جهت اوّل بررسی اتحاد غیاث بن ابراهیم تمیمی و نخعی
ابتدا اتحاد غیاث تمیمی و نخعی بررسی میشود:
تخیل اتحاد نخعی و تمیمی توسط برخی رجالیان
در معجم الرجال مرحوم آقای خوئی و برخی کتب دیگر، گمان شده غیاث بن ابراهیم تمیمی و نخعی متحد هستند مرحوم آقای خوئی با تخیل وحدت فرموده: برقی، غیاث بن ابراهیم نخعی را جزء اصحاب حضرت صادق آورده است؛ در حالی که طبق قرائن مختلفی عنوان غياث بن ابراهیم نام افراد متعددی است.
قرائن افتراق نخعی و تمیمی
قرائن ذیل را میتوان بیان کرد:
قرینه اول بی ارتباطی فامیلی قبیله نخع و تمیم
قرینه اول این است که غیاث بن ابراهیم نخعی از قبیلهٔ نخع است که قحطانی است و چون نسبا نخعی است نه ولاءً، برخی از او با عبارت «عربی» یاد کرده اند؛ یعنی از موالی نیست اگر وی جزء موالی بود باید ذکر می شد اما در کتب رجالی حتى كتب عامه نیز سخنی از ولاء مطرح نیست؛ پس اصل و نسب او نخعی است. اما غیاث بن ابراهیم که نجاشی و شیخ در فهرست و رجال او را عنوان کرده اند، تمیمی است. تمیم جزء قبائل عدنان است و چون ذکری از ولاء به میان نیامده پس اصل و نسب او تمیمی است. تمیم دارای بطون مختلفی است که «اسیدیها» و «أسبَذیها» از بطون آن هستند. صاحب قاموس الرجال، «أسبذی» بودن را تقویت کرده است؛ چون در بعضی از روایات محمد بن یحیی خزاز از غیاث بن إبراهيم الدارمی نقل کرده و «أسبذ» یکی از تیره های دارم است؛ لذا به احتمال قوی «أسبدى» يا «أسبذى است.
قرینۀ دوم: تغایر کنیۀ نخعی و تمیمی
قرینه دوم این است که کنیۀ غیاث بن ابراهیم نخعی، «ابوعبدالرحمن» است که در کتب عامه آمده است اما کنیۀ تمیمی که در کتب شیعه آمده «ابو محمّد» است.
قرینه سوم: تغایر زادگاهی نخعی و تمیمی
قرینه سوم این است که غیاث بن ابراهیم نخعی کوفی است؛ اما غیاث بن ابراهیم تمیمی بصری است که نزول به کوفه پیدا کرده است وقتی در کتب تفصیلی کسی مثل نخعی اهل جایی معرفی شود و هیچ تفصیلی ذکر نشود به طور معمول دلالت میکند که در اصل مربوط به آن مکان است نه نزولاً.
قرینه چهارم: تغایر مذهب نخعی و تمیمی
قرینه چهارم این است که بدون هیچ اشکالی غیاث بن ابراهیم نخعی از عامه و جزء دستگاه خلافت بوده است و غیاث بن ابراهیم تمیمی، شیعه و لااقل متشيّع بوده است.
نظر مختار تغایر نخعی و تمیمی
پس غیاث بن ابراهیم تمیمی و نخعی دو نفر هستند؛ زیرا نخعی و تمیمی در یک فرد قابل جمع نیست. مورد بحث ما غیاث بن ابراهیم تمیمی صاحب کتاب است؛ پس آنچه عامه در شرح حال غیاث بن ابراهیم نخعی به عنوان نقطه ضعف مطرح کرده اند ربطی به غیاث بن ابراهیم تمیمی ندارد. اما نقطه ضعف غياث بن ابراهیم نخعی این است که مهدی عباسی به کبوتربازی علاقه مند بود و غیاث برای خوشایند او این حدیث لا سبق إلّا في خفّ أو حافر أو جناح را جعل کرد. البته در مورد جاعل این حدیث اختلاف است؛ زیرا برخی جاعل آن را وهب بن وهب ابو البختری دانسته اند و در تاریخ بغداد در شرح حال وهب بن وهب آمده که احمد بن حنبل گفت این حدیث را فقط او (ابوالبختری) روایت کرده است.
تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج7، ص: 435
رجال النجاشي، ص: 305
رجال الطوسي، ص: 268
رجال الطوسي، ص: 435
رجال الطوسي، ص: 142
فهرست كتب الشيعة و أصولهم و أسماء المصنفين و أصحاب الأصول (للطوسي) ( ط - الحديثة)، النص، ص: 355
رجال البرقي - الطبقات، ص: 42
معجم رجال الحدیث، ج 14، ص 251