در مورد وجوب قرائت سوره کامله بعد از سوره حمد در نماز، میان فقهای عامه و امامیه اختلاف نظر وجود دارد. جمهور عامه قائل به کفایت سوره حمد هستند و قرائت سوره یا آیهای را بعد از آن لازم نمی‌دانند، هرچند در کتاب تذکره از برخی اصحاب شافعی نقل شده است که قائل به وجوب قرائت سوره کامله بوده‌اند. امّا در میان علمای امامیه، سه قول اساسی در این زمینه مطرح شده است که هر یک، مستندات و مبانی خاص خود را دارد و بررسی دقیق آنها، تصویر روشنی از مسئله ارائه می‌دهد.
قول اول: وجوب سوره کامله
مشهور بین امامیه، قائل به وجوب قرائت سوره کامله بعد از سوره حمد هستند. شیخ طوسی در کتاب خلاف می‌نویسد: «الظاهر من روایات أصحابنا و مذهبهم أن قراءة سورة أخرى مع الحمد واجبة فی الفرائض، و لا یجزی الاقتصار علی أقل منها، و به قال بعض أصحاب الشافعی إلا أنه جوّز بدل ذلک ما یکون قدر آیها من القرآن، و قال بعض أصحابنا أن ذلک مستحب و لیس بواجب». ظاهر عبارت شیخ در خلاف این است که اجماع بر مسئله نبوده است، چون ایشان در اینجا به جای اینکه مانند بسیاری از موارد دیگر بگوید «دلیلنا اجماع الفرقة»، فرموده است «دلیلنا طریقة الاحتیاط»؛ چرا که اگر سوره کامله خوانده شود، یقیناً نماز صحیح خواهد بود، ولی اگر سوره کامله خوانده نشود، دلیلی بر صحت نماز وجود ندارد. اگر اجماع فرقه بر مسئله قائم بود، شیخ آن را ذکر می‌کرد و به احتیاط تمسک نمی‌نمود.
قول دوم: عدم وجوب سوره کامله و عدم وجوب بعض سوره
قول دوم آن است که نه سوره کامله بعد از سوره حمد واجب است و نه بعض سوره. قائلین به این قول عبارتند از: ابن عقیل، سلار، صاحب مدارک، صاحب ذخیرة المعاد، مرحوم سبزواری و از معاصرین، آیت الله شبیری زنجانی که استحباب سوره بعد از حمد را اختیار کرده‌اند. آیت الله سیستانی نیز در بحث فقهی همین قول را اختیار کرده و فرموده است که مقتضای صناعت این است که بیش از سوره حمد واجب نیست، حتی خواندن یک آیه هم واجب نیست. ولی در تعلیقه عروه، ایشان احتیاط می‌کند و در رساله جامع نوشته است که خواندن یک آیه واجب است و احتیاط واجب، خواندن سوره کامله است. امّا این فتوا با مبانی ایشان در بحث استدلالی سازگار نیست؛ زیرا در بحث استدلالی، مقتضای صناعت را عدم وجوب دانسته‌اند.
قول سوم: وجوب بعض سوره
قول سوم، قولی است که از ابن جنید نقل شده که بعض سوره در نماز واجب است و سوره کامله مستحب می‌باشد. آقای سیستانی می‌گویند ظاهر عبارت شیخ در مبسوط هم همین است؛ چون می‌گوید: «إن قرأ بعض السورة لا یحکم ببطلان الصلاة». می‌گوید اگر بعض سوره را بخوانی، حکم به بطلان نمازت نمی‌شود. اگر بنا بود که با ترک کل سوره هم حکم به بطلان نماز نشود که مقتضای قول دوم بود، پس چرا در مبسوط گفت «إن قرأ بعض السورة لا یحکم ببطلان الصلاة»؟ در مبسوط این‌گونه دارد، در نهایه ترک کل سوره را هم داشت، ولی در مبسوط فقط ترک بعض سوره را دارد؛ یعنی «إن قرأ بعض السورة و لم یتمها»، فقط این را داشت. ایشان می‌گویند استظهار ما این است که شیخ در مبسوط، اصل خواندن بعض آیه را واجب می‌داند، منتها مازاد بر آن را مستحب می‌داند.
نکته: برخی مثل محقق زنجانی بر این باور هستند که قرائت بعض سوره کافی نیست. این مطلب باید مورد دقت قرار گیرد که برخی مثل محقق زنجانی قرائت سوره کامله را مستحب می دانند و قرائت بعض سوره را اصلا مستحب نیز نمی دانند؛ یعنی می فرمایند یا سوره کامله خوانده شود یا چیزی خوانده نشود؛ لذا اگر کسی بخواهد از باب سوره مستحب، برخی از سوره را بخواند تشریع است و نماز باطل می شود. از این رو اشتباهی که پیش آمده بود که مقلدین آیت الله سیستانی را که احتیاط واجب به سوره کامله می کنند و فتوا به بعض سوره می دهند، ارجاع به آیت الله زنجانی داده می شد که فتوای ایشان استحباب قرائت سوره کامله است، تصحیح می کنیم که چنین ارجاع دادنی صحیح نیست. زیرا اگر بخواهند اصلا سوره را نخوانند بنابر فتوای ایت الله سیستانی جایز نیست؛ اگر بخواهند بعض سوره را بخوانند، آیت الله زنجانی قبول ندارند. لذا در استفتائات آیت الله زنجانی جلد 3 چنین آمده است:
«1510) با توجّه به اين‌كه حضرت‌عالى خواندن سوره در نماز را موافق احتياط استحبابى مى‌دانيد، آيا مى‌توان در خواندن سوره به قرائت بخشى از يك سوره يا به خواندن سورۀ قريش يا انشراح[3] به تنهايى اكتفا كرد؟ جواب: جايز نيست»[4] .
طبق نظر ایشان از روی جهل به حکم اگر کسی بعض سوره را بخواند و از باب سوره در نماز بخواند، نماز باطل می شود
25 و 26 دی ماه 1400 درس خارج فقه