بررسی ادله دال بر فوریت حج نیازمند مباحث مفصّلی است. در این نوشتار به ذکر اجمالی این ادله میپردازیم.
وجه اول: اجماع
یکی از این ادلّه اجماع است. این دلیل دارای نکاتی است که در مورد آن سخن خواهیم گفت.
وجه دوم: حکم عقل
عقل حکم میکند به آنکه وقتی با ترک یک واجب، احتمال تفویت آن وجود دارد، باید آن واجب به صورت فوری انجام شود. تاخیر یک واجب موسّع در صورتی جایز است که احتمال تفویت آن وجود نداشته باشد. آیت الله خویی بیان کردهاند که بین حجّ و نماز تفاوت وجود دارد؛ چرا که در مورد نماز به طور متعارف انسان اطمینان دارد که تا آخر وقت امکان انجام آن وجود دارد، ولی در مورد حجّ چنین اطمینانی وجود ندارد.
اشکال آیت الله منتظری
این اشکال را آیت الله منتظری متعرّض شده و در کلام آیت الله سیستانی نیز مورد توجه قرار گرفته است. در رابطه با فوریّت حجّ دو مرحله بحث وجود دارد.
مرحله اول: یک بحث آن است که آیا حکم واقعی حجّ، فوری است یا خیر.
مرحله دوم: آنکه آیا حکم ظاهری آن فوری است یا خیر.
اگر کسی بگوید حجّ واجب فوری است، نتیجه آن است که اگر یک سال به تاخیر بیفتد، معصیت رخ داده است. ولی اگر بگوییم واجب فوری نیست ولی عقل از آن رو که احتمال تفویت میدهد حکم به فوریت میکند، این حکم عقل، ظاهری است؛ بنابرین اگر این حکم عصیان شود و حجّ در سال آینده انجام شود معصیتی رخ نداده است؛ نهایت آن است که تجری شده است. اگر انسان اطمینان به آن داشته باشد که در سال آینده میتواند انجام دهد، وقتی فوریّت آن با حکم عقل باشد، فور واجب نیست. مثل آنکه امام معصوم A به کسی وعده حج در سال آینده را داده باشد. جریان حمّاد بن عیسی معروف است. امام A به او وعده ۵۰ حج دادند. حمّاد در سفر ۵۱ در جحفه برای غسل احرام رفته بود که سیل او را برد، و پس از آن به غریق الجحفه معروف شد.
حکم ظاهری در جایی وجود دارد که احتمال فوت حجّ وجود داشته باشد. تفاوتهای دیگری نیز بین حکم ظاهری و واقعی در این مساله وجود دارد که متعرّض آن نمیشویم. حاصل آنکه حکم عقل تنها فوریّت ظاهری را اثبات میکند و محل بحث، اثبات فوریّت واقعی حجّ است.
وجه سوم: روایات
آیت الله خویی به روایات تمسّک نمودهاند. باید بررسی نمود که آیا از روایات چیزی بیشتر از حکم عقل استفاده میشود یا خیر. آیت الله منتظری بیان کردهاند که چیزی بیشتر استفاده نمیشود. ظاهر سخن آیت الله سیستانی نیز همین است.
ادلّه دیگری نیز در این بحث بیان شده است. ما آن ادله را ذکر مینماییم و در جلسه آینده به بررسی اجماع و روایات میپردازیم.
دو استدلال در کلام آیت الله مکارم در حاشیه عروه در مساله حجّ بیان شده است.
وجه چهارم: ظهور امر در فوریّت در کلام آیت الله مکارم
ایشان بیان کردهاند به نظر ما امر ظاهر در فوریّت است. در مساله معروف اصولی ایشان قائل به فوریّت هستند. این مبنی خلاف کلام مشهور است و مبنایی صحیح نیست. امر دال بر صرف الوجود طبیعت است و فوریّت و تراخی خارج از مدلول آن است، و نتیجه آن، به حکم عقل، تراخی است. این مساله در اصول باید دنبال گردد.
وجه پنجم: دلالت آیه حجّ در کلام آیت الله مکارم
ایشان بیان کردهاند که از آیه حجّ استفاده میشود که حجّ، دین است. در آیه حجّ آمده است:
﴿وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا﴾.
از این آیه استفاده میشود که حجّ، دِینی است که خداوند آن را قرار داده و خداوند مالک حجّ بر ذمّه مکلّف است و مکلّف مستطیع مدیون خداوند به حجّ است. از طرف دیگر، دِین، یک واجب فوری است، و تا وقتی مدیون، علم به رضایت دائن نسبت به تاخیر ادا نداشته باشد، حقّ تاخیر ندارد. این استدلال از یک صغری و یک کبری تشکیل شده است:
صغری: حجّ، دین است.
کبری: دین، واجب فوری است.
بررسی تفصیلی این ادله و صحّتسنجی آنها نیازمند مباحث مفصّلی است. جناب استاد معظّم در تابستان سال ۱۴۰۳ این ادله را مورد نقد و بررسی قرار دادند.
آل عمران، ۹۷.
درس خارج فقه استاد معظّم سید محمد جواد شبیری مورخ ۳۱ تیر ۱۴۰۳