مقدمه
بحث اصلی، بررسی معنای واژه «إعانة» در استعمالات شرعی و روایی است. آیا این واژه تنها در جایی بهکار میرود که قصد و نیت کمک وجود داشته باشد، یا در مواردی که بدون قصد فرد، نتیجهای مشابه کمک حاصل شود نیز اطلاق میگردد؟
شواهد و موارد استعمال
۱. روایت سکونی (خوردن گِل)
- متن: پیامبر اکرم (ص): «مَنْ أَكَلَ الطِّينَ فَمَاتَ فَقَدْ أَعَانَ عَلَى نَفْسِهِ»
- نکته: فرد قصد خودکشی ندارد، ولی عمل او موجب مرگش شده و تعبیر «إعانة» بهکار رفته است.
۲. دعای ابوحمزه ثمالی
- متن: «وَ أَعَانَنِي عَلَيْهَا شَقْوَتِي»
- نکته: فرد قصد بدبخت شدن ندارد، ولی گناه موجب شقاوت او شده و تعبیر «إعانة» استفاده شده است.
۳. آیه استعانت به صبر و نماز
- متن: «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلَاةِ».[1]
- تفسیر روایی: صبر به روزه تفسیر شده است.
- نکته: فرد قصد قرب به خداوند را در روزه ممکن است نداشته باشد، ولی نتیجه، تقرب به خداست و تعبیر «استعانت» بهکار رفته است.
۴. روایت دیگر درباره خوردن گِل
- متن: امام علی(ع) به فردی که گِل میخورد فرمود: «إِنَّكَ إِنْ أَكَلْتَهُ وَ مِتَّ فَقَدْ أَعَنْتَ عَلَى نَفْسِكَ».
- نکته: باز هم فرد قصد خودکشی ندارد، ولی تعبیر «إعانة» آمده و در مقام مبالغه در نهی از عمل مضر است.
۵. تبسم به بدعتگذار
- متن: پیامبر(ص): «مَنْ تَبَسَّمَ فِي وَجْهِ مُبْتَدِعٍ فَقَدْ أَعَانَ عَلَى هَدْمِ الْإِسْلَامِ».
- نکته: فرد قصد خرابی اسلام را ندارد، ولی تبسم او موجب تقویت بدعتگذار میشود و تعبیر «إعانة» در مقام مبالغه بهکار رفته است.
۶. کمک به قتل مؤمن
- متن: امام صادق(ع): «مَنْ أَعَانَ عَلَى قَتْلِ مُؤْمِنٍ بِشَطْرِ كَلِمَةٍ …».
- نکته: حتی کمک کوچک زبانی (بدون قصد مستقیم قتل) شامل این عنوان میشود.
۷. فقه: فروش انگور به شرابساز
- تعبیر فقها: فروش انگور به کسی که میداند شراب میسازد، «إعانة بر إثم» محسوب میشود.
- نکته: فروشنده قصد مباشرت در گناه ندارد، ولی عمل او کمک به گناه است. این تعبیر در فضای تقنینی و جدی فقه بهکار رفته است (نه فقط مبالغه).
۸. فقه: فروش سلاح به دشمنان دین
- تعبیر شیخ طوسی: فروش سلاح به دشمنان دین، «إعانة بر إثم» است.
- نکته: فروشنده قصد کشتن مسلمانان را ندارد، ولی نتیجه عملش تقویت دشمن است.
جمعبندی و نتیجهگیری
با بررسی مجموعه استعمالات:
۱. واژه «إعانة» در متون شرعی، هم در مواردی که قصد کمک وجود دارد و هم در مواردی که عرفا فعل فرد بدون قصد، نتیجهای مشابه کمک دارد، بهکار رفته است.
۲. در برخی موارد (مانند خوردن گِل یا تبسم) مقام مبالغه و تأکید بر نهی از عمل است.
۳. در متون فقهی (مانند فروش انگور یا سلاح) این تعبیر در فضای جدی تقنینی استفاده شده که نشان میدهد إعانة تنها منحصر به موارد با قصد نیست.
۴. بنابراین، نظر آیتالله خوئی و امام خمینی که «إعانة» را اعم از قصد و عدم قصد میدانند، با شواهد زبانی و فقهی هماهنگ است و اشکال آنها به شیخ انصاری (که قصد را شرط میدانسته است) وارد میباشد.
نتیجه نهایی:
حقیقت شرعی «إعانة» شامل هر فعلی میشود که — خواه با قصد کمک باشد یا نه — در عمل عرفا به تحقق گناه یا ضرر کمک کند، و استعمالات روایی و فقهی گواه این معنای عام است.
بر اساس جلسات ۳۵، ۳۶ و ۳۷
۱۷ تا ۱۹ آذر ماه ۱۴۰۴
سوره بقره، آیه ۴۵ ↩︎