نقش کاشفیت در جعل حجیت امارات و اصول عملیه | تحلیل تطبیقی دیدگاه مشهور و شهید صدر

taleblou_ali
Mon, 06 Oct 2025 12:28:04 +0000
اصول

یکی از مباحث مهم اصولی، تعیین نقش کاشفیت در ملاک جعل حجیت برای امارات (ادلة اجتهادی) و اصول عملیه است. این بحث، ثمرات مهمی در تعیین قلمرو حجیت (مانند بحث مثبتات امارات) به‌دنبال دارد.

مبنای مشهور اصولیان: کاشفیت، علت ناقصه در اماره و بی‌اثر در اصل عملی

از منظر مشهور اصولیان، کاشفیت در جعل حجیت اماره نقشی محوری دارد؛ چه به عنوان علت تامه و چه به عنوان علت ناقصه. به عبارت دیگر، کاشفیت قطعاً در اماره حضور دارد، لکن لزوماً تمام‌الملاکِ حجیت نیست.

در مقابل، در اصول عملیه، کاشفیت هیچ‌گونه دخالتی در جعل حجیت ندارد:

اصل عملی محرزه: در این اصول، اگرچه ملاک جعل حجیت، کاشفیت نیست، اما امر به حجیت، امر به ترتیب اثر دادن به واقعیت است؛ یعنی در اصول محرزه، ملاک حجیت، واقعیت نیست لکن بنا بر واقعیت گذاشته شده و به واقعیت ترتیب اثر داده می‌شود. به بیان دیگر، این اصول، نظارت به واقع دارند، لکن جعل حجیت آن‌ها بر پایه کاشفیت نیست.

دیدگاه شهید صدر: کاشفیت، ملاک واحد برای طبقه‌بندی ادله

شهید محمدباقر صدر (قدس سره) دیدگاهی را مطرح می‌سازد که تفاوت میان انواع ادله را کاملاً به میزان و نوع تأثیر کاشفیت برمی‌گرداند:

1. امارات: کاشفیت، علت تامه جعل حجیت است.

2. اصل عملی محرزه: کاشفیت، علت ناقصه جعل حجیت است.

3. اصل عملی غیر محرزه: کاشفیت، به‌طور کلی در جعل حجیت لحاظ نشده است.

تحلیل تفاوت مبنایی شهید صدر با مشهور

بر این اساس، از نظر شهید صدر، تفاوت میان اماره، اصل عملی محرزه و اصل عملی غیر محرزه، تماماً ناظر به ملاک جعل و عنصر کاشفیت است. این دیدگاه، کاشفیت را به یک ملاک عام و واحد برای تقسیم‌بندی ادله تبدیل می‌کند.

ثمرات دو مبنا: آثار عملی اختلاف در نقش کاشفیت

اختلاف نظر در نقش کاشفیت، دو ثمره کلیدی و بنیادین در اصول فقه به‌دنبال دارد:

حجیت لوازم عقلی (مثبتات امارات): تفاوت رهیافت‌ها

مبنای شهید صدر: از آنجا که کاشفیت، علت تامه حجیت امارات است، لوازم عقلی امارات (مثبتات) نیز همواره حجت خواهند بود. منطقی نیست که شارع چیزی را به دلیل قدرت کشفش از واقعیت حجت بداند اما لازمه عقلی آنرا که همراه با آن است و همانقدر کاشفیت دارد، نادیده بگیرد.

مبنای مشهور: بر اساس این دیدگاه، ممکن است کاشفیت تنها علت ناقصه جعل حجیت برای اماره باشد. در این صورت، اماره صرفاً به پشتوانه کشف از واقع حجت نشده تا لازمه آن نیز به همان دلیل حجت باشد؛ بلکه ممکن است عامل دیگری در حجیت یک اماره دخیل باشد که مختص خود اماره است و این عامل، به حجیت لازمه عقلی آن (مثبتات) کمکی نمی‌کند.

مقایسه حجیت شهرت فتوایی و خبر واحد طبق دو مبنا

برخی برای اثبات حجیت شهرت فتوایی به این نکته تمسک می‌کنند که شهرت، کاشفیت بیشتری نسبت به خبر واحد دارد و لذا باید حجت باشد.

مبنای شهید صدر: این استدلال (اولویت در کشف، مستلزم اولویت در حجیت) در مبنای شهید صدر موجه است؛ زیرا تمام‌الملاک بودن کاشفیت در امارات، امکان تسری حجیت را فراهم می‌کند.

مبنای مشهور: بر اساس مبنای مشهور، تمام ملاک حجیت امارات، لزوماً کاشفیت نیست. صرف طریق اولویت در میزان کشف، نمی‌تواند باعث تسری حجیت شود؛ چرا که ممکن است نکته خاصی در جعل حجیت خبر واحد دخیل بوده باشد که در شهرت فتوایی وجود نداشته باشد.