الغای خصوصیت و قیاس اولویت | تفاوت با قیاس منهی‌عنه و علم به عدم فرق

user582
Wed, 20 Aug 2025 17:40:17 +0000
اصول استاد قائینی

الغای خصوصیت: دلالت لفظ، نه علم به عدم فرق

الغای خصوصیت، دلالت لفظ است. الغای خصوصیت، ادعای علم به عدم فرق نیست. اگر مثال «رجل شک بین الثلاث والاربع فحکمه کذا…» برای الغاء خصوصیت مطرح می شود و این حکم شامل زنان نیز بشود، به این معنا نیست که ما به عدم وجود فرق میان زن و مرد یقین داریم؛ چراکه چنین علمی حاصل نمی‌شود، به‌ویژه آنکه شارع در برخی موارد، فرق قائل شده است. به عنوان مثال، در مسئله دیه، میان قطع سه انگشت و چهار انگشت در مورد زنان، تفاوتی هست؛ دیه قطع سه انگشت، سی شتر و دیه قطع چهار انگشت، بیست شتر است، که این حکم با حکم مردان متفاوت است. بنابراین، معنا کردن الغای خصوصیت به «علم به عدم فرق»، صحیح نیست.

معنای الغای خصوصیت، تفاهم عرفی است. به این معنا که برداشت عرفی از قضیه‌ای همچون «رجل شکّ بین الثلاث والاربع…» این نیست که اگر مرد در مقابل زن شک کند. در حقیقت، مفاد این قضیه بر اساس فهم عرفی و در چارچوب یک استعمال عام عرفی، این است که «اگر شخصی شک کند…»؛ به گونه‌ای که اگر همین عبارت در کلام عرف و غیر شارع به کار می‌رفت، نیز همین ظهور را داشت.

قیاس اولویت: دلالت ظهوری، نه قیاس منهی عنه

واضح است که دلالت ظهوری، ارتباطی به مسئله استکشاف احکام از مصالح و مفاسد ندارد و ربطی هم به علم به عدم فرق پیدا نمی‌کند. نه بحث فحوا علم خارجی است و نه الغای خصوصیت، علم به عدم فرق. هر دوی آن‌ها دلالت لفظ هستند و به همین دلیل می‌توان بر برخی از بزرگان که در اعتبار قیاس اولویت اشکال کرده‌اند، خرده گرفت؛ چرا که آن‌ها قیاس اولویت را قسمی از قیاسِ منهی عنه دانسته‌اند و حکم کرده‌اند که نباید به آن عمل کرد.

نقد دیدگاه منکران اعتبار قیاس اولویت

ایراد وارد بر ایشان این است که قیاس اولویت، دلالت و ظهور است و آنچه در روایات، به عنوان منع از عمل به قیاس آمده، مربوط به مواردی است که مسئله‌ای بر مسئله دیگر بر اساس تشابه حکمی و بدون دلالت لفظی قیاس می‌شود، نه مواردی که استناد به دلالت لفظ صورت می‌گیرد. بنابراین، الغای خصوصیت موضوعاً از قیاس خارج است؛ همان‌طور که قیاس اولویت نیز موضوعاً از قیاس خارج است.

فهم معنای قیاس اولویت

معنای قیاس اولویت این است که مثلاً لفظ دال بر حرمت «اُف» گفتن به والدین، بر حرمت ضرب و شتم نیز دلالت دارد؛ یعنی عرفاً گفته می‌شود که این حکم را فهماند. البته این دلالت، دلالت مطابقی نیست بلکه از نوع دلالت استلزامی است.

آنچه در نصوص، از نهی از عمل به قیاس آمده است، عبارت است از عطف مسئله‌ای بر مسئله دیگر بر اساس مثلا تشخیص عقل؛ که اگر بنا باشد در قطع سه انگشت، سی شتر ثابت باشد، پس تشخیص عقلی -و نه دلالت لفظی- این است که در قطع چهار انگشت، دیه کمتر از سی شتر نخواهد بود.

تحلیل روایت ابان بن تغلب

روایت معروف ابان بن تغلب که در آن آمده است: «یا ابان اخذتنی بالقیاس و السنة اذا قیست محق الدین»، رد عمل به قیاس اولویت نیست، بلکه رد عمل به قیاس در موضع نص است. در این روایت، با وجود نص و روایت فقهی معتبر که حکم را بیان می‌کند، ابان می‌گوید: «انّ الذی جاء به الشیطان». چرا؟ چون قیاس اولویت اقتضا می‌کند که در مورد چهار انگشت، دیه کمتر از سی شتر نباشد.

شرط اعتبار ظهور در قیاس اولویت

حال اگر ما فقط به یک روایت که بر حکم دیه قطع سه انگشت به سی شتر دلالت دارد، استناد کنیم، در مورد قطع چهار انگشت نیز می‌گوییم که دیه حتماً کمتر از سی شتر نخواهد بود. اما اگر نصی برخلاف این استنباط وجود داشته باشد، در اینجا قیاس اولویت معنا ندارد، زیرا ظهور، زمانی معتبر است که نص مخالفی در مقابلش نباشد.

روایت ابان و نهی از اجتهاد در مقابل نص

روایت دال بر عدم صحت اعمال قیاس اولویت در مورد روایت ابان، در حقیقت نهی از عمل به قیاس در موضع نصی است که حتی قائلین به اعتبار قیاس نیز به آن اعتقادی ندارند و به همین دلیل، این روایت ناظر به اجتهاد در مقابل نص است.

بر اساس بیانات استاد قائینی در مدرسه تابستانه دارالعلم
۲۹ تیر ۱۴۰۴.

9 نوشته - 3 شرکت کننده