نقد روش آزمون تجربی در پذیرش روایات طبی و بیان معیارهای صحیح استنباط

AliAmeni
Fri, 23 Jan 2026 18:32:40 +0000
اصول استاد حسینی نسب

برخی با استناد به روایات طبی (که غالباً خبر واحد هستند)، سعی می‌کنند با آزمون و خطای تجربی، صحت آن‌ها را محک بزنند و در صورت جواب‌دهی، روایت را بپذیرند. این روش از چند جهت مورد نقد است.

ضعف اسنادی و احتمال جعل در روایات طبی

ضعف سند: بسیاری از روایات طبی (مانند کتاب طب الرضا) فاقد سند متصل و معتبر هستند.

داعی بر جعل: در حوزه طب، انگیزه جعل روایات به‌دلیل امکان استفاده مالی و اجتماعی (کاسبی) بسیار بالاست.

شهرت ثانوی بی‌فایده است: شهرت در قرون بعدی نمی‌تواند مانع احتمال جعل در زمان صدور باشد. تنها شهرت هم‌عصر با روایت می‌تواند تا حدی اطمینان‌آور باشد.

اشتباه در روش استنباط و تعمیم نادرست

تمایز روایات «افتائی» و «تعلیمی»:
روایات طبی عموماً افتائی هستند، یعنی در پاسخ به سؤال یا مشکل خاصی صادر شده‌اند. این روایات قاعده کلی نیستند و نباید بدون توجه به زمینه صدور، تعمیم داده شوند.

مثال کاربردی:
اگر امام به فردی سفارش کند همسرش در دوران بارداری کندر مصرف کند تا فرزند باهوش شود، باید شرایط آن فرد (مزاج، منطقه جغرافیایی، وضعیت سلامتی و…) به دقت بررسی شود. تعمیم این دستور به همه زنان باردار، روشی نادرست است.

لزوم فهم فضای صدور روایات

کنترل زمان و مکان: برای برداشت حکم از روایات (چه در طب، چه در فقه، اقتصاد یا روانشناسی) باید فضای تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی صدور روایت به طور کامل فهمیده شود.

روایات تعلیمی در فقه نیز نیازمند بررسی هستند: حتی در فقه که روایات تعلیمی بیشتری وجود دارد، نمی‌توان بدون تحلیل قرائن پیرامونی، حکم کلی استنباط کرد.

جمع‌بندی: روش صحیح برخورد با روایات طبی

۱. ارزیابی سند و احتمال جعل با توجه به انگیزه‌های تاریخی.
۲. تشخیص نوع روایت (افتائی یا تعلیمی) و جلوگیری از تعمیم نابجا.
۳. بازسازی دقیق زمینه صدور (مخاطب، موقعیت، علت ورود).
۴. تلفیق فهم تاریخی با دانش تجربی امروز بدون تعارض‌آفرینی ناآگاهانه.

نتیجه نهایی

روش «آزمون و خطا» در پذیرش روایات طبی، بدون توجه به ضعف‌های سندی، احتمال جعل، و خصوصی‌بودن موارد افتائی، روشی ساده‌اندیشانه و غیرعلمی است. استنباط از هر روایت (به ویژه در حوزه‌های غیرفقهی مانند طب) نیازمند فهم عمیق بافت صدور و احتیاط در تعمیم است.

بر اساس جلسه ۷۱
۲۳ دی ماه ۱۴۰۴