# ۵ مبنا درباره ملاک تعیین سال خمسی | تحلیل فقهی و مقایسه‌ای

**URL:** https://mobahasah.ir/t/%DB%B5-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7%DA%A9-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D9%85%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C/5789
**Category:** تا اجتهاد
**Tags:** عبادات, خمس
**Created:** [جون 16، 2025، 11:39ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%DB%B5-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7%DA%A9-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D9%85%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C/5789 "2025-06-16T11:39:00Z")
**Posts on this page:** 1
**Page:** 1

<div class="post-metadata">

### Author: ![user582](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/u/ea5d25/32.png) [@user582](https://mobahasah.ir/u/user582)
#### Post date: [جون 16، 2025، 11:39ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%DB%B5-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7%DA%A9-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D9%85%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C/5789/1 "2025-06-16T11:39:00Z")

</div>

فقهای متقدم اساسا اشاره‌ای به آغاز و انجام **سال خمسی** نداشته‌اند. اما در میان متأخران در مسئله تعیین سال خمسی از لحاظ تعدد و وحدت، پنج دیدگاه وجود دارد:

### ۱. سال مجموعی 🗓

در این دیدگاه، باید برای _تمامی درآمدها یک سال خمسی معین و واحد_ در نظر گرفت.

**ادله اثباتی این روش:**

- **متعارف بودن** این روش در بین عقلا و عرف.
- **سیره متشرعه** در پرداخت خمس.
- **ظهور صحیحه علی بن مهزیار** : «فاما الفوائد والغنائم فهی واجبة علیهم فی کلّ‌عام».
- **ظهور مکاتبه همدانی** : «الخمس … بعد مئونته و مئونة عیاله و بعد خراج السلطان» به قرینه وحدت سیاق بین معطوف و معطوف‌علیه.

### ۲. سال استقلالی 💰

در این دیدگاه برای _هر سود و درآمدی باید مستقلاً یک سال خمسی مشخص کرد_.

**مهم‌ترین دلیل این دیدگاه:** عمومات و اطلاقاتی است که دلالت بر تعلق خمس به _فرد فرد سودها و فواید_ می‌کند.

**رد این نظریه:** گفته شده که این نظریه منجر به **عسر و حرج و بی‌انضباطی در حساب و کتاب** است و عادتاً اجرای آن امکان ندارد.

### ۳. تخییر ⚖

این دیدگاه قائل به **تخییر بین دیدگاه‌های مجموعی و استقلالی** است، به این معنی که مکلف می‌تواند هر یک از این دو روش را برای تعیین سال خمسی خود انتخاب کند.

**دلیل این دیدگاه:** اطلاق دلیل «الخمس بعد المئونة» است که هم بر روش مجموعی و هم بر روش استقلالی صادق است.

### ۴. دیدگاه تفصیلی (مشاغل و فاقدان شغل) 🧑‍💼🚶‍♂️

این دیدگاه تفصیلی است و بین صاحبان مشاغل و فاقدان شغل که به صورت اتفاقی درآمدی به دست می‌آورند، فرق می‌گذارد.

- **فرد صاحب شغل:** بین روش **مجموعی و شغلی** مخیر است.
- **فرد فاقد شغل:** برای _هر درآمد، یک سال مستقل_ لحاظ می‌کند.

**دلایل:**

- **تعین روش استقلالی برای فاقد شغل:**
  - اولاً: اطلاق دلیل روش استقلالی.
  - ثانیاً: عدم عسر و حرجی بودن آن نسبت به افراد فاقد شغل.
  - ثالثاً: عدم شمول ادله روش مجموعی نسبت به افراد فاقد شغل.

- **تخییر در صاحبان مشاغل:** جمع بین مقتضای مکاتبه همدانی (دلیل روش مجموعی) و اطلاق دلیل روش استقلالی (که شامل افراد شاغل نیز هست) می‌باشد.

### ۵. دیدگاه جامع (تخییر کلی) 🔄

بر اساس دیدگاه پنجم نیز مکلف هر کدام از روش‌های **مجموعی، استقلالی و یا شغلی** را می‌تواند پیش گیرد.

**دلیل این دیدگاه:** اطلاق دلیل «الخُمس بعد المَئُونه» است. به این بیان که این دلیل بعد از تقیید به دلیل خارجی به «سنة» شامل همه انواع روش‌های محاسبه می‌شود و تعبد به روش خاصی ندارد.

**نکته مهم:** لازمه این دلیل، **تخییر کلی** است نه تخییر بین سه روش؛ به عبارت دیگر مکلف، هم می‌تواند یکی از روش‌ها را اختیار نماید و هم می‌تواند روش‌ها را با هم تلفیق کند.

* * *

📚 برگرفته از مقاله «[ملاک تعیین سال خمسی (مجموعی، استقلالی، شغلی)](https://taejtehad.mfeb.ir/article_707454.html)»، دو فصلنامه علمی پژوهشی تا اجتهاد، سال هفتم، ش۱۳، شهریور ۱۴۰۲.