# نقد مقاصد الشریعة | خدشه در صغرای دسترسی فقیه به مقصد

**URL:** https://mobahasah.ir/t/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B5%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A9-%D8%AE%D8%AF%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D8%BA%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%B5%D8%AF/5956
**Category:** فقه استاد حسینی نسب
**Tags:** حسینی-نسب
**Created:** [سپتامبر 28، 2025، 1:46ب.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B5%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A9-%D8%AE%D8%AF%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D8%BA%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%B5%D8%AF/5956 "2025-09-28T13:46:03Z")
**Posts on this page:** 1
**Page:** 1

<div class="post-metadata">

### Author: ![AliAmeni](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/a/2bfe46/32.png) [@AliAmeni](https://mobahasah.ir/u/AliAmeni)
#### Post date: [سپتامبر 28، 2025، 1:46ب.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B5%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A9-%D8%AE%D8%AF%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D8%BA%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%B5%D8%AF/5956/1 "2025-09-28T13:46:03Z")

</div>

## 📜 پذیرش اصل کلی (کُبری): اهداف شارع و مبنای عدلیه

ما قائل به عدم پذیرش **مقاصد الشریعة** هستیم؛ البته نه به این معنا که شارع اهداف و مقاصدی در تشریع احکام نداشته است. از آنجا که ما از مکتب **عدلیه** هستیم و به **حسن و قبح عقلی** باور داریم، این **کُبرای کلی** را قبول داریم که شارع در هر حکمی، قطعاً هدف و مقصدی داشته است و این امر محل تردید نیست. حتی ما بیش از اشاعره عامه قائل به هدف و مقصد برای احکام هستیم؛ اگرچه معتزله نیز در این امر با ما هم‌نظرند.

## ⚠ محل نزاع اصلی: عدم دسترسی فقیه به مقصد حکم (صُغری)

**_إِنَّمَا الْکَلَامُ فِی الصُّغْرَیٰ_** : هر فقیهی هر اندازه هم که برجسته باشد، **امام معصوم (ع)** نیست. به لحاظ علم و ملاک، مرزی اساسی بین امام (ع) و فقیه وجود دارد.

### تفاوت بنیادین: مقام امام معصوم و حدود علم فقیه

امام مصداق آیه شریفه « **_علَّمْناهُ مِن لَدُنَّا عِلْمًا_** » است؛ علم **_«ما کان و ما یکون»_** را دارد و به مبانی و اهداف احکام وقوف کامل دارد؛ زیرا او متصل به حقیقت علم و تجسم عینی آن است. اما فقیه، امام نیست.

در عصر حضور، حتی محمد بن مسلم، زراره و ابن أبی عمیر که از فقهای مسلّم و طراز اول بودند، با امام تفاوت داشتند. امام هرگز در صغرای مقاصد مشکلی ندارد و **_«إذا شاءَ أن یَعلَم»_** مقصد حکم را، _ **عُلِّموه** _. **اما آیا فقیه نیز چنین وضعیتی دارد؟ ❌ خیر.**

## ✅ ابزارهای مشروعِ احراز ملاک (مرز حجیت)

فقیه ابزارهایی دارد که با آن‌ها اطلاعاتی کسب و بر اساس آن‌ها عمل می‌کند، اما این ابزارها نیز محدودیت‌هایی دارند:

1. **تصریح شارع به علت حکم** : اگر شارع، علت حکم را به فقیه اعلام کرده باشد، تمام فقها قبول دارند که می‌تواند **تنقیح مناط** کند.
2. **مدلول التزامی (لازم بین بالمعنی الأخص)**: اگر علت را به صراحت بیان نکرده باشد، اما **لازم بین بالمعنی الأخص** (ظهور)، یعنی مدلول التزامی کلام، حاکی از علت باشد، باز هم فقها قبول دارند که می‌توان بر طبق آن عمل کرد.
3. **لازم بین بالمعنی الأعم (عرفی)**: یک پله پایین‌تر آن است که از خود کلمه به مقصد و هدف نمی‌رسیم، اما **لازم بین بالمعنی الأعم** ، فلان مقصد و هدف باشد. این نیز صحیح است و آن را **مذاق شارع** می‌نامیم. (همان‌طور که آقای خوئی، که اساساً دسترسی به ملاک را نمی‌پذیرفت، مذاق را قبول و اجرا کرد.)

## ❌ مرز ممنوع: لوازم غیر بین

اما اگر از این حوزه فراتر روید و به **لوازم غیر بین** دسترسی یابید، حجیت آن را از کجا تأمین می‌کنید؟ در حوزه غیر بین‌ها، صرفاً **عقل قطعی** و نهایتاً **علم عرفی** می‌تواند حجت باشد و فراتر از آن حجیت ندارد.

* * *

### پرسش و پاسخ در مورد روش دسترسی به ملاک

**سؤال یکی از طلاب:** شما پذیرفته بودید که در **إمضائیات** ، دسترسی به ملاک را داریم؟

**پاسخ استاد:** بله، اما نحوه این دسترسی متفاوت است. اگر شما **سیره** و **احراز عدم ردع** را در اختیار داشته باشید، می‌توانید به ملاک دسترسی پیدا کنید. اما در بحث مقاصد، گستردگی‌ای در حوزه ملاکات به دست فقیه داده می‌شود که فراتر از حوزه تنقیح مناط، إلغاء خصوصیت و مذاق شارع است؛ به عبارت دیگر، **از حوزه لازمه عرفی فراتر می‌رود.**

### 🧩 جمع‌بندی استدلال

- **کبری:** شارع مقاصد و اهدافی دارد.
- **صغری:** فقیه به آن مقاصد دسترسی دارد.

❌ خدشه ما در **صغری** است؛ زیرا فقیه **امام معصوم نیست** و ابزارهای حجیت او محدود است:

- قطع،
- نص آیه و روایت،
- ظهور تک‌دلیل،
- یا ظهور مجموع ادله.

فراتر از این محدوده، حجیت ندارد.

### 📖 توضیح تکمیلی: تفاوت با قائلین به مقاصد

قائلین به **مقاصد الشریعة** مدعی نیستند که از هر راهی می‌توان به مقاصد رسید؛ بلکه به ابزارهایی مانند **قرآن، سنت، عقل و سیره** اشاره می‌کنند. ما نیز این ابزارها را انکار نمی‌کنیم، بلکه اختلاف در **میزان و گستره بهره‌گیری** است:

- **قرآن:** ما می‌گوییم در قرآن، **نص قرآنی** یا **ظهور تک دلیل قرآنی** یا **ظهور مجموع ادله قرآنی** حجت است.
- **سنت:** در سنت نیز، یک سری از روایات بیانگر حکم و دسته‌ای دیگر بیانگر علت هستند. اما در هر صورت، حجیت منوط به **نص، ظهور تک دلیل یا لازمه عرفی مجموع ادله** است.

بنابراین، در نظر ما **حکمت‌های احکام** موجب توسعه یا تضییق حکم نمی‌شوند؛ زیرا علیت به‌صورت قطعی احراز نشده است. اما در **مقاصد الشریعة** ، دامنه توسعه‌یافته و **ملاک‌های غیر بین** اساس فتوا قرار می‌گیرد.

* * *

📚 بر اساس جلسه ۲۸  
📅 ۱۷ آبان ۱۴۰۲