# مقایسه «مذاق شارع» و «مقاصد الشریعة»: پیشینه، کارکرد و تفاوت‌های فقهی

**URL:** https://mobahasah.ir/t/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%C2%AB%D9%85%D8%B0%D8%A7%D9%82-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9%C2%BB-%D9%88-%C2%AB%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B5%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A9%C2%BB-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87%D8%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C/5953
**Category:** فقه استاد حسینی نسب
**Tags:** حسینی-نسب
**Created:** [سپتامبر 28، 2025، 1:26ب.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%C2%AB%D9%85%D8%B0%D8%A7%D9%82-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9%C2%BB-%D9%88-%C2%AB%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B5%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A9%C2%BB-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87%D8%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C/5953 "2025-09-28T13:26:21Z")
**Posts on this page:** 1
**Page:** 1

<div class="post-metadata">

### Author: ![AliAmeni](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/a/2bfe46/32.png) [@AliAmeni](https://mobahasah.ir/u/AliAmeni)
#### Post date: [سپتامبر 28، 2025، 1:26ب.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%C2%AB%D9%85%D8%B0%D8%A7%D9%82-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9%C2%BB-%D9%88-%C2%AB%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B5%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A9%C2%BB-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87%D8%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C/5953/1 "2025-09-28T13:26:21Z")

</div>

> [!tip] **مطالعه تکمیلی**  
> جهت درک بهتر تمایز دو روش مورد بحث، رجوع به مطلب «[علینا إلقاء الأصول و علیکم التفرّع | دفاع از مذاق شریعت](https://mobahasah.ir/t/3141)» توصیه می‌گردد.

## مفهوم‌شناسی و پیشینه تاریخی «مذاق شارع» و «مقاصد الشریعة»

یکی از مفاهیمی که قرابت بسیاری با _«مذاق شارع»_ دارد، اما با آن متفاوت است، _«مقاصد الشریعة»_ است. مبحث _مقاصد الشریعة_، به‌لحاظ فنی، از منابع و پیشینه مکتوب بیشتری در مقایسه با _«مذاق شارع»_ برخوردار است.

### ظهور و سیر تاریخی مفهوم «مذاق شارع» در اندیشه فقهای شیعه

مبحث _مذاق شارع_، به‌صورت **صریح و مستقل** ، نخست در آثار محقق نراقی مطرح می‌شود. پس از آن، می‌توان استدلال‌های صاحب جواهر (ره) در بیش از **سی مورد** را مشاهده کرد که از آن با _«کارکرد استقلالی»_ بهره برده است؛ سپس سیر این بحث به اندیشه‌های امام خمینی و آیت‌الله خویی (قدس‌سرهما) می‌رسد.  
در مقابل، _«مقاصد الشریعة»_ مبحث قدیمی‌تری است؛ به‌عنوان مثال، **شاطبی** در قرن هشتم هجری، کتابی با عنوان _«الموافقات فی أصول الشریعة»_ در این زمینه نگاشته است، در حالی که در مبحث _مذاق شارع_، تاکنون چنین تألیف مستقلی صورت نگرفته است.

پس از شاطبی، علمای دیگری از عامه، همچون نورالدین خادمی و احمد عیسونی، درباره _مقاصد الشریعة_ کتاب نوشته‌اند؛ اما فقهای شیعه، از این روش استفاده نمی‌کرده‌اند. شاهد این مدعا آن است که در کتاب _جواهر الکلام_ بیش از سی مورد استفاده از _مذاق شارع_ را می‌یابیم، اما حتی یک مورد استفاده از _مقاصد الشریعة_ مشاهده نمی‌شود.

## کارکردهای مختلف «مقاصد الشریعة» در مذاهب اسلامی

استفاده عامه از مقاصد در یک سطح نبوده است. برخی از ایشان، مانند مالکی‌ها که به طور گسترده از مقاصد استفاده می‌کردند، هم _«کارکرد استقلالی»_ و هم _«کارکرد آلی و تفسیری»_ و همچنین _«کارکرد تطبیقی و تعیین اهم و مهم»_ برای مقاصد قائل بوده‌اند. در مقابل، گروهی از اهل‌سنت، مانند شافعی‌ها، فقط **کارکرد تفسیری** را برای مقاصد پذیرفته‌اند و _کارکرد استقلالی_ را منکر شده‌اند.

امروزه برخی، با تبلیغ و استفاده فراوان از این قاعده، مبحث مذکور را پررنگ‌تر کرده‌اند. آنچه ایشان برای _مقاصد الشریعة_ قائل‌اند، همان **کارکرد تفسیری** است که شباهت به دیدگاه شافعی‌ها دارد. بعید نیست که ابن‌جنید نیز، که برخی او را قائل به قیاس می‌دانستند، در حقیقت همین سطح از _مقاصد الشریعة_ (_کارکرد تفسیری_) را پذیرفته بوده است؛ یعنی فتاوای او با _مقاصد الشریعة_ سازگاری و همخوانی داشته است.

> **❓ پرسش و پاسخ استاد:**  
> **سؤال (یکی از طلاب):** آیا شهید صدر نیز از مقاصد استفاده می‌کردند؟  
> **پاسخ (استاد):** خیر. آن بحث مربوط به _«منطقة الفراغ»_ است و مبحثی کاملاً مستقل به‌شمار می‌رود.

* * *

## 💡 تبیین مبانی و راه‌های کشف «مقاصد الشریعة»

مبنای _مقاصد الشریعة_ این است که شریعت هدفمند است و شارع احکام را بر اساس اهدافی وضع می‌کند. ازاین‌رو، ما برای استنباط نباید **صرفاً به نص و ظاهر اکتفا کنیم، بلکه اهداف شارع را نیز در نظر بگیریم.** حال، اهداف شارع را از کجا می‌توان به دست آورد؟

عامه می‌گویند روایات دو بخش هستند: یک دسته از آیات و روایات، بیانگر حکم‌اند و دسته دیگر، بیانگر مقاصد و علل. بنابراین، باید از نصوصی که بیانگر مقاصد و علل هستند، مقاصد را استخراج کنیم تا در سایر گزاره‌های دینی از آن‌ها استفاده نماییم.

### چهار طریق عامه برای تشخیص مقاصد

طبق آنچه عامه بیان می‌کنند، چند راه برای تشخیص مقاصد وجود دارد:

1. **📚 نصوص قرآنی بیانگر مقصد، نه صرفاً حکم:** به‌عنوان مثال، آیه **﴿أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾** ، نص بیانگر حکم است؛ اما آنجا که می‌فرماید: **﴿أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي﴾** ، نص بیانگر مقصد است؛ یعنی هدف من از نماز، آن است که (با آن) به یاد من بیفتی. البته این مقصود، مقداری با علت فرق دارد و شامل برخی از حکمت‌ها نیز می‌شود.
2. **💬 روایات.**
3. **🤝 بناء و سیره عقلاء،** به شرطی که ردعی بر آن وارد نشده باشد (عدم احراز ردع، نه احراز عدم ردع).
4. **🧠 عقل.**

پس، از این چهار طریق می‌توان مقاصدی را به دست آورد که با اتکا بر آن‌ها، موارد دیگر حل‌وفصل می‌شوند. (_تمامی این مبانی از شاطبی نقل شده‌اند._)

* * *

📚 بر اساس جلسه ۲۸  
📅 ۱۷ آبان ۱۴۰۲