# معنی باب مفاعله و بررسی آن معنی در کلمه «ضرار» در حدیث لاضرر

**URL:** <https://mobahasah.ir/t/%D9%85%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%B9%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D9%86-%D9%85%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D9%85%D9%87-%C2%AB%D8%B6%D8%B1%D8%A7%D8%B1%C2%BB-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%84%D8%A7%D8%B6%D8%B1%D8%B1/6695>\
**Category:** اصول استاد گنجی\
**Tags:** اصول-عملیه\
**Created:** [نوامبر 8، 2026، 5:29ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D9%85%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%B9%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D9%86-%D9%85%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D9%85%D9%87-%C2%AB%D8%B6%D8%B1%D8%A7%D8%B1%C2%BB-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%84%D8%A7%D8%B6%D8%B1%D8%B1/6695 "2026-11-08T05:29:43Z")\
**Posts on this page:** 1\
**Page:** 1

<div class="post-metadata">

**Author:** ![khisheh](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/k/ac8455/32.png) [@khisheh](https://mobahasah.ir/u/khisheh)\
**Post date:** [نوامبر 8، 2026، 5:29ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D9%85%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%B9%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D9%86-%D9%85%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D9%85%D9%87-%C2%AB%D8%B6%D8%B1%D8%A7%D8%B1%C2%BB-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%84%D8%A7%D8%B6%D8%B1%D8%B1/6695/1 "2026-11-08T05:29:43Z")

</div>

۱. مبنای مطرح‌شده درباره باب مفاعله

در این درس، دو دیدگاه درباره معنای باب مفاعله مطرح شده است:

الف) دیدگاه مشهور ادبا

- اصل در باب مفاعله، مشارکت و بین‌الاثنین بودن است.
- یعنی فعل به دو طرف نسبت داده می‌شود.
- برای مثال، «ضارب زید عمراً» به معنای آن است که هم زید و هم عمرو در ضرب مشارکت دارند.

ب) دیدگاه مرحوم حاج‌شیخ‌ اصفهانی  
ایشان با این مبنا مخالفت می‌کند و معتقد است باب مفاعله لزوماً برای مشارکت بین دو نفر وضع نشده است.  
توضیح ایشان چنین است:

- در ثلاثی مجرد، صرف صدور ماده از فاعل لحاظ می‌شود.
- اما در باب مفاعله، علاوه بر صدور ماده، نوعی تصدی، مقارنت و معیت نیز لحاظ می‌شود.
- بنابراین، باب مفاعله یک معنای اضافه بر ثلاثی مجرد دارد، ولی این معنای اضافه لزوماً مشارکت دو طرف نیست.  
۲. دلیل مرحوم حاج‌شیخ‌اصفهانی  
استاد چند دلیل از تقریر ایشان نقل می‌کند:  
یک هیئت نمی‌تواند دو نسبت مستقل را افاده کند.  
در «ضارب زید عمراً»، نمی‌توان گفت هم نسبت ضرب به زید بالاصاله و هم نسبت ضرب به عمرو بالتبع بیان شده است.  
دلالت التزامی نیز در اینجا وجود ندارد؛ زیرا میان ضرب زید عمرو را و ضرب عمرو زید را ملازمه‌ای وجود ندارد. تفاوت باب مفاعله با ثلاثی مجرد در این است که در باب مفاعله، تصدی و قصد انجام آن فعل نیز لحاظ می‌شود.

استاد برای روشن شدن تفاوت این دو باب، مثال‌هایی بیان می‌کند:

- «جلس زید جنب عمرو»: زید در کنار عمرو نشست؛ صرف وقوع جلوس.
- «جالس زید عمراً»: نشستن در کنار عمرو موردنظر و مقصود بوده است.  
همچنین درباره «خدع» و «خادع» توضیح می‌دهد:
- «خدعه»: فریب دادن دیگری.
- «خادعه»: با قصد و تصدی فریب دادن دیگری اقدام کردن.  
بنابراین، در تقریر حاج‌شیخ‌اصفهانی، باب مفاعله علاوه بر اصل صدور فعل، معنای تصدی و قصد را نیز می‌رساند.  
استاد در پایان درس، نکته‌ای انتقادی مطرح می‌کند:  
اگر مرحوم حاج‌شیخ‌اصفهانی از ابتدا تا انتهای قرآن را تتبع کرده‌اند، چگونه این‌همه موارد استعمال باب مفاعله را که با این تحلیل سازگار نیست، ملاحظه نکرده‌اند؟  
استاد می‌گوید:
- موارد متعددی در قرآن و غیر قرآن وجود دارد که باب مفاعله در آن‌ها استعمال شده است.
- نمی‌توان به‌صورت کلی گفت معنای اضافه باب مفاعله همان تصدی و قصد است.
- ممکن است فرمایش حاج‌شیخ‌اصفهانی در برخی موارد درست باشد، اما اینکه این معنا، معنای وضعی و کلی باب مفاعله باشد، برای استاد قابل پذیرش نیست.
- استاد احتمال می‌دهد که در روایت «لا ضرر و لا ضرار» بتوان این تحلیل را پذیرفت، اما تعمیم آن به تمام موارد باب مفاعله دشوار است.  
نتیجه بحث درباره حدیث «لا ضرر و لا ضرار»  
بر اساس تقریر حاج‌شیخ‌ اصفهانی:
- «لا ضرر» ناظر به اصل ضرر است.
- «لا ضرار» ناظر به ضرری است که شخص درصدد انجام آن برآمده و با قصد و اصرار آن را دنبال می‌کند.
- سمره ابتدا ممکن است صرفاً ضرررسان بوده باشد، اما پس از آنکه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله او را نصیحت کردند و او همچنان بر رفتار خود اصرار ورزید، عنوان «رجل مضار» بر او صدق کرد.
