# دلالت اقتضاء و مرز میان لغویت «اصل خطاب» و «اطلاق خطاب» | تحلیل مبنایی و تطبیقی

**URL:** https://mobahasah.ir/t/%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%BA%D9%88%DB%8C%D8%AA-%C2%AB%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8%C2%BB-%D9%88-%C2%AB%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8%C2%BB-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C/6011
**Category:** رسائل شیخ
**Created:** [اکتبر 20، 2025، 9:43ب.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%BA%D9%88%DB%8C%D8%AA-%C2%AB%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8%C2%BB-%D9%88-%C2%AB%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8%C2%BB-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C/6011 "2025-10-20T21:43:33Z")
**Posts on this page:** 1
**Page:** 1

<div class="post-metadata">

### Author: ![فرمانی](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/%D9%81/43a26b/32.png) [@فرمانی](https://mobahasah.ir/u/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C)
#### Post date: [اکتبر 20، 2025، 9:43ب.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%BA%D9%88%DB%8C%D8%AA-%C2%AB%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8%C2%BB-%D9%88-%C2%AB%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8%C2%BB-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C/6011/1 "2025-10-20T21:43:33Z")

</div>

نوع **اصولیان** بر این عقیده‌اند که **دلالت اقتضاء** تنها در صورتی شکل می‌گیرد که **اصل خطاب** مستلزم **لغویت** باشد، و نه در مواردی که تنها **اطلاق خطاب** به لغویت می‌انجامد.

دلیل این تمایز آن است که در اطلاق همین که مطلق نسبت به بعضی از افراد صادق باشد و حکم جریان پیدا کند، لغو نمی باشد یا اگر لغو باشد، مقید به قید عدم لغویت است؛ مثل اینکه مقید به قید عدم عجز است لذا قید میخورد و دلالت اقتضاء شکل نمی‌گیرد.

* * *

## 📝 تطبیقات تمایز قائل شدن بین لغویت «اصل خطاب» و «اطلاق خطاب»

اصل مذکور، در فروع مختلفی در **فقه** و **اصول** مورد بحث و تطبیق قرار گرفته است:

### ۱. اصل مثبت در استصحاب

**ادعا:** برخی معتقدند اگر **استصحاب عدم حاجب و مانع** (مثلاً عدم وجود مانع بر پوست) جاری شود، لازمه آن **وصول آب به پوست** است که از مصادیق **اصل مثبت** می‌باشد. اگر این لازمه ( **اصل مثبت** ) حجت دانسته نشود، **اطلاق دلیل استصحاب** که شامل این مورد است، لغو خواهد شد. لذا، نتیجه می‌گیرند که در امثال این موارد، **اصل مثبت** باید حجت باشد.

**پاسخ اصولی:** همان اشکال اصلی مطرح می‌شود؛ **دلالت اقتضاء** از طریق **لغویت اطلاق خطاب** پدید نمی‌آید. نهایتاً، **اطلاق دلیل استصحاب**  **تقیید** می‌خورد.

### ۲. اجرای حدود در عصر غیبت

اجرای حدود در عصر غیبت از مباحث اختلافی است. مرحوم محقق خویی (قدس سره) آن را جایز می‌دانند و به ادله‌ای از جمله دلیل زیر استناد می‌کنند.

**استدلال بر جواز:** آیه شریفه «_الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا…_» و نظایر آن، نسبت به زمان‌های مختلف **اطلاق** دارد. قرینه لبّی وجود دارد که برای جلوگیری از هرج‌ومرج، تنها **حاکم شرع** حق اقامه حدود را دارد. برای اینکه **اطلاق خطاب** نسبت به زمان غیبت لغو نشود، درمی‌یابیم که شارع برای گروهی، **جعل ولایت** کرده است که قدر متیقن آن، **فقیه جامع‌الشرایط** است.

**پاسخ اصولی:**  **اطلاق** نسبت به زمان غیبت **تقیید** می‌خورد و لغو می‌شود. **دلالت اقتضاء** با **لغویت اطلاق خطاب** شکل نمی‌گیرد.

> **نکته مهم:**  
> اللّهمّ الّا أن یقال که **اطلاق** در این فرع (اجرای حدود) به دلیل نیاز قطعی جامعه اسلامی به قوانین کیفری، درک **مذاق** و **حکمت شارع** از جعل این قوانین و لزوم حفظ نظم، توانایی **قید خوردن** را ندارد. در این مورد به‌خصوص، **اطلاق خطاب** توانایی ایجاد **دلالت اقتضاء** را دارد.

### ۳. سخت‌گیری در شرایط امام جماعت

آیت‌الله شبیری زنجانی (حفظه الله) در بحث شرایط امام جماعت فرموده‌اند که سخت‌گیری‌های زیاد در مورد **عدالت و قرائت** ، موجب تعطیلی نماز جماعت در جامعه می‌شود و لذا نباید انجام شود.

**تحلیل اصولی کلام ایشان:**  **اطلاق زمانی** ادله نماز جماعت، زمان ما را نیز شامل می‌شود. برای اینکه این **اطلاق** لغو نشود (به دلیل تعطیلی فریضه)، باید شروط امام جماعت آسان‌تر گرفته شود (که این خود نوعی **اقتضاء** است).

**اشکال اصولی:** همان اشکال پیشین وارد است؛ **اطلاق خطاب** لغو می‌شود، اما از **لغویت اطلاق** به **دلالت اقتضاء** نمی‌رسیم. بنابراین، **اطلاق** را نسبت به شرایط زمان حاضر **تقیید** می‌زنیم.

### ۴. جعل بدل در قاعده‌ی برائت (در مقابل استصحاب و قاعده فراغ)

در قواعدی مانند **فراغ** و **استصحاب** ، **جعل بدل** مطرح است تا **اصل خطاب** لغو نشود.

اما در **برائت** ، **جعل بدل** منتفی است، زیرا اگر جعل بدل نباشد، تنها **اطلاق خطاب** لغو می‌شود (مثل شمول **برائت** نسبت به همه شبهات). این لغویت، نهایتاً به **تقیید** می‌انجامد (تقیید به شبهات بدویه).

**تطبیق بر یک حدیث:** در مورد حدیث «_كلّ شيء فيه حلال و حرام حتّى تعرف الحرام منه بعينه_» نیز ممکن است گفته شود که برای جلوگیری از لغویت **اطلاق** آن نسبت به **شبهات غیرمحصوره** ، باید قائل به جعل بد شد.

**پاسخ اصولی:**  **اطلاق** حدیث به **شبهات غیرمحصوره** محدود و **تقیید** می‌خورد، نه اینکه **دلالت اقتضاء** برای **جعل بدل** شکل بگیرد.