# تولد الزام از ادراک عقلی | نقد مبنای آیت‌الله خویی در شأن عقل

**URL:** <https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%A9-%D8%B9%D9%82%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A3%D9%86-%D8%B9%D9%82%D9%84/6076>\
**Category:** اصول استاد حسینی نسب\
**Tags:** مباحث-حجت, حجیت-قطع, حسینی-نسب\
**Created:** [دسامبر 11، 2025، 12:08ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%A9-%D8%B9%D9%82%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A3%D9%86-%D8%B9%D9%82%D9%84/6076 "2025-12-11T00:08:04Z")\
**Posts on this page:** 5\
**Page:** 1

<div class="post-metadata">

**Author:** ![AliAmeni](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/a/2bfe46/32.png) [@AliAmeni](https://mobahasah.ir/u/AliAmeni)\
**Post date:** [دسامبر 11، 2025، 12:08ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%A9-%D8%B9%D9%82%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A3%D9%86-%D8%B9%D9%82%D9%84/6076/1 "2025-12-11T00:08:04Z")

</div>

## 🔹 تبیین مبنای آیت‌الله خویی: عقل، صرفاً قوه ادراک

**آیت‌الله خویی** (ره) در تبیین شأن عقل بر این باورند که **عقل** صرفاً یک قوه _ **مدرکه** _ و _ **دراکه** _ است و شأنی فراتر از آن ندارد. ایشان تأکید دارند که **ایجاب** و **الزام** (یعنی حکم به وجوب یا عدم وجوب عمل)، از آنِ عقل نیست؛ بلکه این _الزام_ به **مولا** (شارع) یا _معتبِر_ تعلق دارد.

از دیدگاه ایشان، چه **عقل _نظری_** و چه **عقل _عملی_** ، تنها کارکردشان ادراک است. بنابراین، عمل _تشریع_ – که شامل بایدها و نبایدهای قانونی است – مخصوص _مولا_ است. غایت امر آن است که ادراک عقل می‌تواند بر رفتار فرد تأثیر بگذارد.

## 💡 اشکال بر دیدگاه تفکیک

اشاره: بر اساس این دیدگاه، عقل حتی در مرحله تأثیرگذاری نیز مستقیماً حکم به الزام نمی‌دهد؛ بلکه صرفاً حکمی مبنی بر **نفع یا ضرر** صادر می‌کند. سپس، این _حب نفس_ انسان است که باعث می‌شود **مولا** حکم به انجام دادن یا ندادن عملی صادر کند.

به عبارت دیگر، طبق این مبنا، مخالفان به شما اشکال می‌کنند که شما برای عقل، شأن _الزام_ قائل شده و آن را **ملزم** فرض کرده‌اید، در حالی که شأن عقل، صرفاً قوه _دراکه_ است. تأثیر عقل تنها در حد فراهم کردن زمینه‌ای است که _حب نفس_ موجب صدور حکم از سوی _مولا_ شود.

* * *

## 🔹 نقد مبنای آیت‌الله خویی و تبیین _تولد الزام_

### 🔑 شأن تولیدی عقل: ادراک مقارن

پذیرفته است که عقل، قوه مدرکه و وظیفه‌اش درک _هست‌ها_ و _نیست‌ها_ است. با این حال، می‌توان نشان داد که **الزام** (باید و نباید) از همین _ادراک عقلی_ و از طریق **ضرورت بالقیاس** قابل **تولد** است.

1. **ادراک اول:** عقل، _آثار فعل_ را درک می‌کند (که این یک _هست_ یا _نیست_ است).
2. **ادراک دوم:** عقل، _هدف مطلوب_ را درک می‌کند (که این نیز یک _هست_ یا _نیست_ است).
3. **تولد الزام:** هنگامی که عقل، **آثار فعل** را با **هدف مطلوب** مقایسه می‌کند، _الزام_ و _بعث_ (باید و نباید) متولد می‌شود.

### 🧩 مثال کاربردی: اجتهاد و جایگاه مطلوب

- **فرض:** من ادراک می‌کنم که **مقدمه مجتهد شدن** ، _درس خواندن_ است. (ادراک آثار فعل)
- **فرض:** من ادراک می‌کنم که اگر **مجتهد** باشم، جایگاه من در نزد خداوند یا جامعه، بالاتر خواهد بود. (ادراک هدف مطلوب)

**نتیجه:** با مقایسه این دو ادراک قطعی، **بایدِ** الزامی متولد می‌شود؛ یعنی _باید_ درس بخوانم.

بنابراین، اگرچه شأن عقل **قوه مدرکه** است و _الزام_ از آنِ **مولا** است، این دو کاملاً از یکدیگر جدا نیستند؛ زیرا _الزام_ در مقام مقایسه ادراک‌ها متولد می‌شود.

* * *

## 🔹 تمایز عقل نظری و عقل عملی

🔀 در واقع، ما با دو نوع **متعلق** برای عقل مواجهیم (و نه دو عقل مستقل):

- **عقل نظری:** کارکرد آن ادراک _هست‌ها_ و _نیست‌ها_ است.
- **عقل عملی:** کارکرد آن درک _الزام‌ها_، _بایدها_ و _نبایدها_ است که بر پایه _هست‌ها و نیست‌های_ درک‌شده توسط **عقل نظری** استوار است.

📌 **نکته:** ریشه عقل عملی، در عقل نظری نهفته است. (جهت تعمق بیشتر، رجوع به آثار مرحوم آقای مصباح مانند فلسفه اخلاق یا آموزش فلسفه توصیه می‌شود.)

### ❓ پاسخ به پرسشی از طلاب: مثال حکم الزامی عقل

در حوزه مسائل فقهی، برخی فقها مانند **مرحوم امام** (ره) و **صاحب جواهر** معتقدند: کسی که _هست‌ها و نیست‌های شریعت_ (مانند طهارت، ضمان، اقامه حدود، ارتداد، نماز جماعت، حج، امر به معروف) را به همراه _وضعیت و نقش حاکمیت_ درک کند، به این ادراک قطعی می‌رسد که **شریعت باید در حاکمیت دخالت کند.** این یک حکم الزامی عقلی است.

* * *

## 🔹 پاسخ به اشکال آقای احمدی شاهرودی: مرزهای _حجت باطنی_ و _حجت ظاهری_

### 🔍 طرح اشکال: حذف نقش مولا

**آقای احمدی شاهرودی** اشکال می‌کنند: اگر **ادراک** و **الزام** هر دو به عقل داده شود (چنان که شما می‌گویید)، پس نقش _مولا_ (شارع) چیست؟ اگر مبنای کلامی _عدلیه_، وجود دو حجت (ظاهری و باطنی) است، این تبیین شما عملاً همه چیز را به _حجت باطنی_ (عقل) منتقل کرده و جایی برای _حجت ظاهری_ (شرع) باقی نمی‌گذارد.

در مبنای آیت‌الله خویی، _حجت باطنی_ (عقل) ناظر به **ادراک** و _حجت ظاهری_ (شرع) ناظر به **الزام و بعث** بود. اما وقتی شما _الزام_ را هم به عقل می‌دهید، توازن به هم می‌خورد.

### ⚖ پاسخ: قلمرو قضایای حقیقیه

پاسخ ما این است که **قضایای عقلیه، قضایای حقیقیه** هستند؛ یعنی خودشان موضوع را اثبات نمی‌کنند، بلکه حکم می‌کنند که _اگر_ موضوعی محقق شد، _چنین_ حکمی بر آن بار می‌شود.

در بحث ما نیز:

- **اگر** شما به _آثار فعل_ (هست و نیست) **ادراک قطعی** پیدا کنید.
- و **اگر** به _هدف مطلوب_ (هست و نیست) **ادراک قطعی** پیدا کنید.

**آنگاه** در مقایسه این دو، به **ادراک قطعیِ الزام** (باید و نباید) دست می‌یابید.

اما آیا در _همه جا_ ادراک قطعی به آثار فعل ممکن است؟ **خیر.**

- **مواردی که عقل حکم می‌کند:** هر جا _آثار فعل_ و _هدف مطلوب_ به صورت **قطعی** احاطه شود، _الزام عقلی_ نیز متولد می‌شود. در این موارد، اگر روایتی هم صادر شود، ماهیتی **ارشادی** دارد.
- **قلمرو حجت ظاهری:** در بسیاری از موارد، به‌خصوص در حوزه _فقه_ و _تأسیسات_ شرعی که احاطه کامل به آثار و جزئیات فعل نداریم، **ادراک قطعی** نسبت به آثار فعل حاصل نمی‌شود. در این موارد است که _ادراک الزام_ متولّد نخواهد شد و **جایگاه رجوع به حجّت ظاهری (شرع)** شکل می‌گیرد.

**نتیجه:** اتفاقاً این تبیین، دقیقاً مبنای کلامی شیعه را در امتداد خود حفظ می‌کند و برای هر دو حجت (ظاهری و باطنی) قلمرو و کارکردی متوازن قائل است.

### ❗ اشکال متقابل به آقای شاهرودی

در پایان، ما باید به آقای شاهرودی اشکال کنیم که مبنای ما **امتداد مبنای شیعه** است، در حالی که مبنای شما عملاً **حجت باطنی** را تضعیف کرده و تقریباً همه جا را به **حجت ظاهری** اختصاص می‌دهد. بنابراین، مبنای ارائه‌شده به مبانی _عدلیه_ و _امامیه_ نزدیک‌تر است.

* * *

📅 بر اساس جلسه ۲۱ آبان ۱۴۰۴

---

<div class="post-metadata">

**Author:** ![mohammad80](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/m/c6cbf5/32.png) [@mohammad80](https://mobahasah.ir/u/mohammad80)\
**Post date:** [سپتامبر 12، 2026، 11:41ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%A9-%D8%B9%D9%82%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A3%D9%86-%D8%B9%D9%82%D9%84/6076/2 "2026-09-12T11:41:54Z")

</div>

با تشکر و تقدیم احترام خدمت استاد معظم، طبیعتا هر کسی ممکن است بگوید مبنای من امتداد مبنای شیعه است. مهم تحلیل و ارزیابی ادله است. منکرین (در مستقلات عقلیه) میگویند چگونه انسان با عقل ناقص بشری اش ادعا کند من یقین دارم این فعل، مصلحت تامه ملزمه دارد و مصلحتش در هیچ مزاحم اقوایی در عالَم ندارد و هیچ چیزی نسبت به ابعاد ملاک این فعل از درک من مخفی نمانده، پس شارع اینجا حکم شرعی وجوب دارد؟ آیا چون شارع نسبت به این مورد سکوت کرده پس یعنی عقلِ من را در عرصه فهم تمام الملاک خصوص این فعل امضاء کرده؟  
ضمن اینکه چرا میفرمایید طبق مبنای رقیب حجت باطنی ضعیف شد؟ نقش عقل در غیرمستقلات عقلیه که مورد انکار رقیب نیست. بعلاوه مگر دین خلاصه در علم فقه مصطلح است؟ در مباحث کلامی که گاه فقه اکبر خوانده شده، فراوان به ادله عقلی تمسک می شود.

---

<div class="post-metadata">

**Author:** ![AliAmeni](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/a/2bfe46/32.png) [@AliAmeni](https://mobahasah.ir/u/AliAmeni)\
**Post date:** [سپتامبر 16، 2026، 8:19ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%A9-%D8%B9%D9%82%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A3%D9%86-%D8%B9%D9%82%D9%84/6076/3 "2026-09-16T08:19:52Z")

</div>

عرض سلام و ادب و تشکر  
شما تفصیل استاد بین امضائیات و تاسیسیات را در نظر نگرفته اید استاد حفظه الله این کلام را در امضائیات می فرمایند که عقل تمام الملاک را در مورد آن می داند بله نکته شما در تاسیسیات وجود دارد که استاد هم در تاسیسیات همین اشکال را دارند.

---

<div class="post-metadata">

**Author:** ![mohammad80](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/m/c6cbf5/32.png) [@mohammad80](https://mobahasah.ir/u/mohammad80)\
**Post date:** [سپتامبر 20، 2026، 10:14ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%A9-%D8%B9%D9%82%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A3%D9%86-%D8%B9%D9%82%D9%84/6076/4 "2026-09-20T10:14:31Z")

</div>

امضائیات یعنی چی؟ شما از کجا احراز کردی که شارع فهم عقلی شما را امضاء کرده؟ مگر شارع موظف است اشتباهات عقلی شما را گوشزد کند؟ عقل شما فهمیده فلان شی مفسده دارد و نباید انجام داد، شارع می بیند درست است که مفسده دارد ولی به جهت تزاحم با یک ملاک دیگر جعل حرمت نکرده، ولی حالا چه لزومی دارد فهم عقل شما را تخطئه کند؟ شما مفسده و قبح عقلی فهمیدی، قرار نیست شارع ادراکات عقلی اشتباه ما را تخطئه کند.  
اگر شما بگویی خب از مفسده بر اساس قاعده ملازمه به حرمت میرسیم و حرمت میفهمیم حالا شارع باید بخاطر فهم غلط من از حرمت ، من را تخطئه کند اگر نکرد پس امضاء کرده، این ادعا مصادره به مطلوب است، چون قاعده ملازمه فرع بر امضای فهم عقلی شما توسط شارع است، و الا اشکال برمیگردد که عقل انسان محیط به همه مصالح و مفاسد نیست. انسان در حد خودش میفهمد یک مصلحتی هست و مفسده مزاحمی مثلا ندارد، ولی علم غیب ندارد که بگوید من محیط به همه عالم هستم و میدانم در عالم واقع این ملاکی که من فهمیدم هیچ مزاحم اقوایی ندارد

---

<div class="post-metadata">

**Author:** ![AliAmeni](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/a/2bfe46/32.png) [@AliAmeni](https://mobahasah.ir/u/AliAmeni)\
**Post date:** [سپتامبر 24، 2026، 1:13ب.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%A9-%D8%B9%D9%82%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A3%D9%86-%D8%B9%D9%82%D9%84/6076/5 "2026-09-24T13:13:19Z")

</div>

عرض ادب  
ما عدلیه هستیم که احکام را تابع مصالح و مفاسد می دانیم در تعبدیات عقل امکان درک مصالح و مفاسد را ندارد **اما در امضائیات یعنی جایی که عقل شما تمام مصالح و مفاسد مساله را درک می کند، به عبارت دیگر علت تامه حکم را کشف می کند که مانند قیاس منصوص العله می شود** ، که تا زمانی که ردعی از شارع احراز نشود همین فهم حجت است.
