# تبیین چگونگی دلالت صحیحه اول و دوم زراره بر عمومیت استصحاب

**URL:** <https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8/6529>\
**Category:** اصول استاد شهیدی\
**Tags:** شهیدی\
**Created:** [سپتامبر 11، 2026، 9:06ب.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8/6529 "2026-09-11T21:06:42Z")\
**Posts on this page:** 1\
**Page:** 1

<div class="post-metadata">

**Author:** ![AmirrezaMaleki](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/a/b2d939/32.png) [@AmirrezaMaleki](https://mobahasah.ir/u/AmirrezaMaleki)\
**Post date:** [سپتامبر 11، 2026، 9:06ب.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8/6529/1 "2026-09-11T21:06:43Z")

</div>

برای استظهار عمومیت از صحیحه اول و دوم زراره، فقها و اصولیون نکات متعددی را ذکر کردند. اما از نظر استاد شهیدی، همه آنها مخدوش بوده و قابل قبول نیست. از نظر ایشان، استظهار عمومیت از این تعبیر، **متوقف بر دو مقدمه** است.

مقدمه اول

بر اساس نظر مشهور لغویون و اصولیون، «ال» برای دو معنای اصلیِ «عهد» و «جنس» وضع شده که هر کدام از آنها مصادیق متنوعی دارند؛ مانند عهد ذکری، ذهنی و حضوری برای «ال» عهد و استغراق افراد و صفات و طبیعت برای «ال» جنس.

اما از نگاه استاد شهیدی، **«ال» برای معانی مختلف وضع نشده و فقط مانع از عروض تنوین تنکیر است.** به عبارت دیگر، «ال» برای معنای خاصی وضع نشده است و معانی دیگر مانند عهد و جنس، از قرائن لفظیه و حالیه دیگر فهمیده می‌شود.

بر اساس این نکته، ترجمه دقیق بخشی از آیه 15 و 16 سوره مبارکه مزمّل که خدای تعالی می‌فرماید: «أَرسَلنَا إِلَى فِرعَونَ رَسُولاً (15) فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ (16)»[[1]](#_ftn1) - که مثال معروف «ال» عهد ذکری است - این است که «ما به سوی فرعون پیامبری را فرستادیم و فرعون پیامبر را نافرمانی کرد»؛ نه اینکه «ما به سوی فرعون پیامبری را فرستادم و فرعون آن پیامبر را نافرمانی کرد.» اینکه در این آیه فهمیده می‌شود که فرعون، همان پیامبری که به سوی او فرستاده شده بود را نافرمانی کرده است، از «ال» نیست؛ بلکه از قرائنی مانند سیاق فهمیده می‌شود.

اگر «ال» در کلمه «الرسول» ذکر نمی‌شد، «رسول» تنوین می‌گرفت و آیه به اینصورت در می‌آمد: «أَرسَلنَا إِلَى فِرعَونَ رَسُولاً فَعَصَى فِرْعَوْنُ رَسُولاً». در این حالت، این احتمال وجود داشت که شاید فرعون پیامبر دیگری را نافرمانی کرده است. به منظور جلوگیری از این برداشت اشتباه، «ال» بر سر «رسول» آمده تا مانع عروض تنوین شود؛ نه اینکه «ال» اشاره به پیامبری داشته باشد که در آیه پیشین ذکر شده است.

یکی از مویّدات اینکه «ال» برای معنای خاصی وضع نشده، این است که ظاهراً در هیچ زبانی، مترادفی برای آن وجود ندارد.

مقدمه دوم

مقدمه دومی که پایه استدلال استاد شهیدی را برای استظهار عمومیت از صحیحه اول زراره شکل می‌دهد، این است که **هرچند گاهی اوقات یک جمله می‌تواند قرینه‌ای برای اطلاق نداشتن جمله بعد باشد، اما توجه به گزینه انتخابی متکلم در بیان مرادش، می‌تواند منشأ استظهار اطلاق شود.**

توضیح مطلب این است که امام علیه السلام پس از جمله «فَإِنَّهُ عَلَى يَقِينٍ مِنْ وُضُوئِهِ» فرمود: «لَا يَنْقُضُ الْيَقِينَ أَبَداً بِالشَّكِّ». اگر مراد حضرت از «الیقین» در جمله دوم، فقط یقین به وضو بود، حضرت می‌توانست بفرماید: «لَا يَنْقُضُ هذَا الْيَقِينَ أَبَداً بِالشَّكِّ» یا «لَا يَنْقُضُ الْيَقِينَ بِالوُضُوءِ أَبَداً بِالشَّكِّ»، تا صریحاً دالّ بر این باشد که مراد ایشان از یقین، یقین به وضو است؛ نه هر یقینی. عدول از این تعابیر و آوردن «الیقین» به طور مطلق و بدون اشاره صریح به یقین به وضو، این نکته را می‌رساند که مراد ایشان از «الیقین» مطلق یقین بوده و اختصاصی به یقین به وضو ندارد.

به عبارت دیگر می‌توان گفت که حکیم در سخنان خود، تا حد ممکن سعی می‌کند که مفهوم مدنظر خود را در قالب الفاظی بیان کند که مخاطب بدون تکلّف و زحمت به مقصود متکلم پی ببرد. اگر مراد متکلم خاصّ باشد و لفظی بیاورد که به طور جدی احتمال عمومیت آن وجود دارد و استظهار خاصّ از آن تعبیر نیاز به زحمت دارد، این کار خلاف حکمت است. در نتیجه مراد امام علیه السلام از «الیقین» در عبارت «لَا يَنْقُضُ الْيَقِينَ أَبَداً بِالشَّكِّ» مطلق یقین است.

دو مؤیّد برای قول مختار

مؤیّد اول واژه «ابداً» در جمله «لَا يَنْقُضُ الْيَقِينَ أَبَداً بِالشَّكِّ» است. این واژه هرچند معمولاً برای استیعاب و شمول زمانی استفاده می‌شود، اما در چنین جمله‌ای که احتمال عموم و خصوص در آن وجود دارد، تقویت کننده عمومیت و شمول افرادی است.

مؤیّد دوم مناسبت حکم و موضوع است. عرف با ملاحظه محکم و مبرَم بودن یقین و ضعیف بودن شک نسبت به آن، اینطور استظهار می‌کند که حرمت نقض یقین به شک، اقتضای ذات و طبیعت یقین بوده و اختصاصی به یقین در باب وضو ندارد. به تعبیر دیگر، عرف خصوصیتی در باب وضو نمی‌بیند که بخواهد حکم حرمت نقض یقین به شک را مختصّ به آن کند.

باید توجه داشت که این مؤید مبتنی بر این نیست که حتماً در روایت از کلمه «یقین» یا «نقض» استفاده شود؛ بلکه اگر از کلمات دیگری که همین معنا و مفهوم را می‌رساند نیز استفاده شود، عرف چنین مطلبی را استظهار می‌کند.

* * *

[[1]](#_ftnref1). سوره مبارکه مزمّل، آیه 15 و 16.
