جلسۀ 96 مورخ 27 فروردین 1403
بررسی لحاظ همزمان دو معنا در استعمالات کنایی
یکی از نکاتی که ممکن است در نقض فرمایش محقق خراسانی ذکر شود، آن است که استعمالات کنایی است؛ چون در استعمالات کنایی نیز همچون استعمال لفظ در اکثر از معنا، همزمان دو معنای مختلف مورد لحاظ متکلم قرار میگیرند. در استعمالات کنایی، متکلم لفظی را به کار میبرد و افزون بر معنای ملزوم، معنای لازمۀ آن را نیز اراده میکند؛ بدین ترتیب ممکن است کلام محقق خراسانی نقض شود.
اما این نقض وارد نیست. در استعمالات کنایی، متکلم در هنگام استعمال، معنای لازم را اراده نمیکند. متکلم قصد افهام معنای لازم را دارد و میبیند با استعمال لفظ در ملزوم، معنای لازم نیز افهام شده و به هدف خویش نائل میشود؛ بدین ترتیب لفظ را در همان معنای ملزوم استعمال میکند و از این طریق به هدفش میرسد.
برای مثال پدری که قصد دارد فرزندش را برای نماز صبح از خواب بیدار کند، یک وقت به شکل مستقیم میگوید: «بلند شو نماز بخوان» ولی یک وقت میگوید: «طلوع آفتاب نزدیک است». لازمۀ طلوع آفتاب، قضا شدن نماز است لذا متکلم با استعمال «طلوع آفتاب نزدیک است» در معنای خودش، به فرزندش میفهماند نماز در شرف قضا شدن است.
بنابراین در استعمالات کنایی، چنین نیست که متکلم در هنگام استعمال، معنای لازم را اراده کرده باشد؛ همین مقدار که پیش از استعمال، میداند هدفش از استعمال، افهام معنای لازم است، کفایت میکند لذا لزومی ندارد هنگام استعمال، به آن توجه کند.
به بیان دیگر، استعمالات کنایی از سنخ وقوع دو لحاظ همزمان نیست تا بتوان آن را به عنوان نقض کلام محقق خراسانی ذکر نمود.