# بررسی سندی حدیث اربعمائه نسبت به قاسم بن یحیی و حسن بن راشد

**URL:** <https://mobahasah.ir/t/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%87-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A8%D9%86-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%A8%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF/6698>\
**Category:** فقه استاد گنجی\
**Tags:** عبادات\
**Created:** [نوامبر 9، 2026، 5:10ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%87-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A8%D9%86-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%A8%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF/6698 "2026-11-09T05:10:00Z")\
**Posts on this page:** 1\
**Page:** 1

<div class="post-metadata">

**Author:** ![khisheh](https://mobahasah.ir/letter_avatar_proxy/v4/letter/k/ac8455/32.png) [@khisheh](https://mobahasah.ir/u/khisheh)\
**Post date:** [نوامبر 9، 2026، 5:10ق.ظ UTC](https://mobahasah.ir/t/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%87-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A8%D9%86-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%A8%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF/6698/1 "2026-11-09T05:10:00Z")

</div>

از نظر سندی، حدیث اربع‌میائه داستانی دارد شیخ صدوق این روایت را به عنوان آخرین روایت در کتاب خصال آورده است که سند آن مشتمل بر قاسم بن یحیی و حسن بن راشد است. سند به این صورت است که از «حدثنا أبی» شروع می‌شود تا به «قاسم بن یحیی عن جده حسن بن راشد» می‌رسد

مرحوم آیت‌الله خویی سند این روایت را با استفاده از کتاب کامل الزيارات درست کرده بود، زیرا ایشان معتقد بود این‌ها در کامل الزيارات هستند و کامل الزيارات ثقه است. اما ایشان در دو سه سال پایانی عمر شریفشان از این مبنا عدول کردند. ماجرا از این قرار بود که برخی از شاگردان ایشان که اهل تتبع بودند، مواردی را از کامل الزيارات استخراج کردند و فرستادند و گفتند چطور ممکن است ابن‌قولویه گفته باشد «لا أروی إلا عن ثقة» در حالی که در کامل الزيارات افراد مجهول، فاسد و فاسق زیادی وجود دارند\<؟ مرحوم آیت‌الله خویی بعد از بررسی و گیر افتادن در این مسئله، اطلاعیه‌ای دادند و اعلام کردند که از این مبنا عدول کرده‌اند. ایشان گفتند که آن عبارت اولیه‌ی ظاهر در این که من روایت می‌کنم «عن الثقات من إخواننا»، مختص به مشایخ بلاواسطه است و نقضی در مشایخ بلاواسطه پیدا نشده، اما راویان بعدی و کسانی که به امام نزدیک‌تر هستند (مانند دو نفر واسطه در این سند)، از مشایخ بلاواسطه ابن‌قولویه نیستند. لذا مرحوم آیت‌الله خویی در سال‌های پایانی عمرشان این افراد را ضعیف می‌دانستند. (البته در اینجا بحثی مطرح شد که آیا ایشان فتوایی منحصر به کامل الزيارات داشته‌اند یا خیر، که مشخص شد تنها در یک مورد در باب اغسال مستحبه چنین بوده و ایشان از آن نیز عدول کرده و به همه اعلام کرده بودند، بنابراین برای مقلدین مشکلی ایجاد نمی‌شده است

بنابراین، مرحوم آقای خویی معتقد بود که قاسم بن یحیی و جدش حسن بن راشد توثیق خاصی ندارند، ولکن چون در کامل الزيارات واقع شده‌اند سند روایت تمام است (که البته بعداً از این قاعده عدول کرد). در مقابل، برای اثبات وثاقت این دو نفر به جز کامل الزيارات، شیخ صدوق نیز در یکی از زیارات که مشتمل بر همین دو نفر است، تعبیر «أصح الزیارات» را به کار برده است. در پاسخ به استناد به این تعبیر گفته شده است که «أصح الزیارات» دلالت بر اعتبار سند آن زیارت ندارد؛ همان‌طور که می‌گوییم فلانی از شمر بدتر است، به این معنا نیست که شمر آدم خوبی است، بلکه «أصح الروایات» یعنی در فن رجال، این روایت اشکالات کمتری نسبت به بقیه دارد و نسبی است، نه اینکه لزوماً راوی آن آدم خوبی باشد

در نهایت، از نظر سندی این روایت با مشکلاتی روبه‌رو است؛ هرچند برخی با تکیه بر قرائنی همچون کثرت روایات اجلاء از این دو نفر در مشیخه و امثال آن، سند را تمام کرده‌اند، اما با توجه به مبنای عدول مرحوم آقای خویی از کامل الزيارات، این سند از نظر ایشان مخدوش است.
