کثرت روایت أجلاء: تحلیل شرط تنوع مدارس در توثیق راویان

AliAmeni
Thu, 08 Jan 2026 05:50:55 +0000

طرح مسئله

در علم رجال، یکی از معیارهایی که گاه برای اثبات وثاقت راوی به آن تمسک می‌شود، کثرت روایت أجلاء است؛ به این بیان که نقل فراوان از یک راوی از سوی اشخاص برجسته، کاشف از اعتماد آنان و در نتیجه، وثاقت راوی تلقی می‌شود.
بحث در این است که آیا صرف این کثرت، بما هی کثرت، برای اثبات وثاقت کفایت می‌کند، یا آن‌که در مقام دقت، قیودی در آن معتبر است.

تقریر مبنا

در این تقریر، تأکید بر این نکته است که ملاک، صرف کثرت نقل نیست، بلکه تنوع مدارس فکری ناقلان نقش اساسی در افاده اطمینان دارد. از این جهت، این مبنا نه با مبانی سنتی توثیق تساوی دارد و نه از سنخ عموم و خصوص مطلق است، بلکه نسبتی من‌وجه با آن‌ها برقرار می‌کند.
وجه این تمایز، ابتنای بحث بر اطمینان به قرائن مفقوده‌ای است که در زمان متقدمان وجود داشته ولی به ما نرسیده است.

نقد رویکرد تک‌مدرسه‌ای

بر این اساس، اگر کثرت نقل أجلاء در یک مدرسه فکری واحد تحقق یافته باشد، هرچند ناقلان متعدد باشند، این امر لزوماً افاده اطمینان نوعی نمی‌کند؛ زیرا در چنین فرضی، محتمل است اعتماد همگی به یک منشأ فکری یا به تأثیرپذیری از یک شخصیت محوری بازگردد.

در این زمینه، از آقای احمدی شاهرودی نقل می‌شود که در مدارس تک‌مشرب، تکثر افراد، به‌معنای تکثر مبانی و دیدگاه‌ها نیست، بلکه غالباً یک فکر مسلط در میان آنان جریان دارد. نتیجه آن‌که کثرت نقل در چنین فضایی، نهایتاً کاشف از اعتماد آن مدرسه خاص است، نه وثاقت راوی بما هو راوی در نگاه عام رجالی.

در عین حال، به‌عنوان استثنا، به مدرسه بغداد اشاره می‌شود که به جهت وجود چند مشرب فکری متمایز، از حالت تک‌مدرسه‌ای خارج است. همچنین مقایسه قم معاصر ـ با تعدد مشارب و رویکردها ـ با قم قدیم، که مشرب واحدی داشت، قیاس صحیحی تلقی نمی‌شود؛ زیرا شرایط تاریخی و ساختار معرفتی این دو دوره متفاوت بوده است.

شرط اطمینان به قرائن و نقش تنوع مدارس

مبنای اصلی در این تقریر آن است که ما علم اجمالی داریم به این‌که أجلاء در اعتماد خود به راویان، بر قرائنی تکیه داشته‌اند که امروز در دسترس ما نیست. با این حال، اعتبار این قرائن منوط به آن است که اگر ما نیز به آن‌ها دسترسی می‌داشتیم، برای ما نیز مفید اطمینان می‌بود.

تنوع مدارس فکری، در اینجا نقش کلیدی ایفا می‌کند؛ زیرا اگر یک قرینه به‌گونه‌ای باشد که مشارب مختلف ـ مانند قمی‌های سخت‌گیر در باب غلو و رازی‌های آسان‌گیر ـ را به اعتماد واداشته باشد، اطمینان به قوت آن قرینه تقویت می‌شود.

در این چارچوب، به مثال اعتماد کلینی به سهل بن زیاد اشاره می‌شود. بنابر این تقریر، کلینی به‌طور قطع بر قرائنی اعتماد داشته است، اما قوت این قرائن زمانی برای ما اطمینان‌آورتر است که پذیرش آن، منحصر به یک مشرب خاص نباشد. در فرض تک‌مدرسه‌ای، نه‌تنها چنین اطمینانی حاصل نمی‌شود، بلکه این پرسش مطرح می‌گردد که چرا سایر مدارسی که به روایات دسترسی داشته‌اند، به همان نتیجه نرسیده‌اند.

جمع‌بندی

بر اساس این مبنا، کثرت روایت أجلاء تنها در صورتی می‌تواند در توثیق راوی نقش مؤثر ایفا کند که از مرز یک مدرسه فکری فراتر رود و پذیرش آن مبتنی بر قرائنی باشد که برای مشارب مختلف قابل قبول بوده است. در غیر این صورت، کثرت نقل، حداکثر کاشف از اعتماد درون‌مدرسه‌ای خواهد بود و از افاده وثاقت عام قاصر است.

بر اساس جلسه ۵۷
۲۵ آذر ۱۴۰۴

مشاهده متن کامل موضوع