نقد مبنای اعتباری حسن و قبح؛ تبیین ضرورت بالقیاس در برابر حفظ نظام

AliAmeni
Thu, 18 Dec 2025 13:28:08 +0000

مخالفت با رویکرد اعتباری به حسن و قبح

ما اساساً با دیدگاه اعتباری حسن و قبح (خوب و بد) مخالفیم؛ جایی که این مفاهیم را صرفاً محصول اعتبار عقلاء برای حفظ نظام اجتماعی می‌دانند. این رویکرد، ریشه واقعی حسن و قبح را نادیده می‌گیرد و آن را به یک سازوکار مصلحتی تقلیل می‌دهد.

تولد حسن و قبح از ضرورت بالقیاس میان هست‌ها و بایدها

حسن و قبح از همان آغاز، با ضرورت بالقیاس (ضرورت شرطی) در پیوند میان واقعیات موجود (هست‌ها) و الزامات (بایدها) زاده می‌شود. این ضرورت، ذاتی و پیشینی است و نه محصول اعتبار خارجی عقلاء برای بقای نظام؛ بلکه مبنای طبیعی رفتار انسانی را تشکیل می‌دهد.

تمایز حوزه‌های فلسفی: اخلاق در برابر حقوق و فقه

حوزه فلسفه اخلاق با فلسفه حقوق و فقه متفاوت است. در اخلاق، ضرورت بالقیاس نیازمند بیان خاصی است، زیرا امر و نهی‌ها ارشادی (هدایت‌گر) هستند و اطلاع‌رسانی (إخبار) محسوب می‌شوند؛ بود یا نبودشان تأثیر ساختاری ندارد. اما در حقوق و فقه، امر و نهی‌ها می‌توانند مولوی (الزام‌آور) باشند، که حضور یا غیابشان تفاوت اساسی ایجاد می‌کند و نظام حقوقی را دگرگون می‌سازد.

بازتعریف ضرورت بالقیاس بر اساس زمینه‌های فلسفی

برخی تصورات پیشین از ضرورت بالقیاس باید بازنگری شود. در اخلاق، این ضرورت ارشادی و غیرالزامی است، اما در فقه و حقوق، مولوی‌بودن آن، الزامات عملی و ساختاری به بار می‌آورد. این تمایز، نقد بر دیدگاه‌های یک‌سان‌انگار را تقویت می‌کند و بر لزوم رویکرد حوزه‌محور تأکید دارد.

بر اساس جلسه ۴۳
۲۸ آبان ماه ۱۴۰۴

مشاهده متن کامل موضوع