نقد شبهه فقدان ادراک در عالم ذر بر پایه صحیحه ابوبصیر

مسعودعطارمنش
Mon, 19 Jan 2026 16:33:10 +0000

در خصوص عالم ذر، این شبهه مطرح شده است که ذرات به دلیل عدم برخورداری از قوه عاقله، توانایی پاسخ‌گویی به خطاب الهی را نداشته‌اند. لکن بر اساس روایات، این ذرات واجد نوعی از قوه عاقله بوده‌اند و این تصور که ذرات موجود در آن نشئه، فاقد عقل بوده‌اند، فاقد مبناست.

تبیین قابلیت ادراک بر اساس صحیحه ابوبصیر

در این زمینه می‌توان به صحیحه ابوبصیر استناد کرد که در آن سؤال شده است:

«كَيْفَ أَجَابُوا وَ هُمْ ذَرٌّ؟»

حضرت در پاسخ می‌فرمایند:

«جَعَلَ فِيهِمْ مَا إِذَا سَأَلَهُمْ أَجَابُوهُ؛ يَعْنِي فِي الْمِيثَاقِ».[1]

این روایت دلالت دارد که خداوند متعال در مقام میثاق، مایه و حقیقتی در نهاد ذرات قرار داد که به واسطه آن، هنگام مواجهه با سؤال، توانایی درک و پاسخ‌گویی یافتند.

تمایز سنخی میان شعور ذرات و عقل متعارف انسانی

باید توجه داشت که لزوماً سنخ عقل و شعور در ذرات با عقل متعارف انسانی یکسان نیست و ممکن است با یکدیگر متفاوت باشند؛ اما نکته اساسی این است که مرتبه‌ای از مراتب شعور در آن‌ها وجود داشته است.

بنابراین، دلیلی بر ادعای فقدان مطلق شعور در ذرات وجود ندارد، بلکه روایات بر وجود نوعی ادراک در آن‌ها تأکید دارند. هرچند سنخ این شعور با شعور ما متفاوت است، اما مطابق با مفاد اخبار، خداوند آنچه را که برای تحقق سؤال و جواب لازم بوده («مَا إِذَا سَأَلَهُمْ أَجَابُوهُ»)، در وجود آن‌ها قرار داده است.

بر اساس جلسه ۹۹
۲۴ فروردین ۱۴۰۴

1. الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏ ۲، ص ۱۲ ح ۱. ↩︎

مشاهده متن کامل موضوع