نقد انتساب رسالة فی الکرّ به شیخ بهایی | بررسی رجالی و تطبیقی شواهد تاریخی

haqiqi.1410
Tue, 08 Jul 2025 12:20:56 +0000

مقاله‌ای در زمینه اوزان و مقادیر شرعی توسط شخصی به نام آقای مهدی خوش‌اخلاق تالیف شده که مربوط به مرکز موضوع‌شناسی است. در بخشی از این مقاله آمده است:

[!quote] «در کتابی منسوب به شیخ بهایی به نام رسالة فی الکر (ص۲۳۵) به نسبت ثلاثة ارباع بین مثقال شرعی (دینار) و مثقال صیرفی اشاره شده است و شیخ بهایی پیش از مجلسیین می‌زیسته است اما انتساب کتاب به شیخ بهایی محل تردید است و شواهد حاکی از آن است که کتاب از مصنَّفات وحید بهبهانی است. از این شواهد عبارت صفحه ۳۸۴ آن است که مولف این‌گونه می‌نویسد: «فلما ذكره جدّي (قده) المحقّق المجلسي في شرح الفقيه…» وحید بهبهانی در بسیاری از کتاب‌هایش از علامه مجلسی (متوفای۱۱۱۰) تعبیر به «جدّی (قده)» نموده است؛ چون جدّ مادری وی می‌باشد».

چند ملاحظه

در ادامه، چند ملاحظه در رابطه با عبارات مذکور ارائه می‌شود:

ملاحظه اول: علامه مجلسی، جد مرحوم وحید بهبهانی نیست

در عبارت مقاله یک سهو رخ داده است. علامه مجلسی، جد مرحوم وحید بهبهانی نیست؛ بلکه دایی وی است. مراد از «جدّی» در عبارات مرحوم وحید، مجلسی اول است، نه مجلسی دوم.

ملاحظه دوم

ما در حاشیه این مقاله، مطلبی بدین شرح نوشته‌ایم:

«علاوه بر وحید بهبهانی، مرحوم صاحب‌ریاض نیز از مرحوم مجلسی، یعنی ملا محمد تقی مجلسی (نه علامه مجلسی)، به‌عنوان «جدّی المجلسی» یاد می‌کند:

ریاض المسائل، ج۱۴، ص۲۱۴. مقایسه شود با روضة المتقین، ج۱۱، ص۳۸۵

ریاض المسائل، ج۱۴، ص۲۲۳. مقایسه شود با روضة المتقین، ج۱۱، ص۳۸۷

ریاض المسائل، ج۱۴، ص۳۹۴. مقایسه شود با روضة المتقین، ج۱۱، ص۳۱۹

و … .

و در مناهل[1] [عبارات زیر وارد شده] است:

«حاشیة جدّی المجلسی علی التهذیب»[2]

«حاشية جدى التقى المجلسى على التهذیب»[3]

«حواشى جدى المجلسى»[4]

لکن در هیچ موردی در این دو کتاب (ریاض و مناهل) و در کتاب‌های وحید بهبهانی از ملا محمد تقی مجلسی با تعبیر «محقق مجلسی» یاد نشده است. کتاب فوق، تألیف ملا محمد هادی مازندرانی است؛ چه عین عبارت در شرح فروع کافی وی در همین بحث نقل شده است و در صفحه ۱۷ هم به تناسبی گفته است: «قال هذا الشارح و هو المحقّق المدقّق مولانا محمد تقی المجلسی جدّی من امّی عند قرائتی علیه هذا الحدیث فی الفقیه». همچنین همین عبارت در حاشیه جلد۲، صفحه۱۰۷ نیز آمده است».

نتیجه آنکه: صاحب‌ریاض و فرزندش مرحوم سید مجاهد نیز از مجلسی اول با تعبیر «جدّی المجلسی» یاد می‌کنند، و در مورد مجلسی دوم تعبیر «خالی المجلسی» را به کار می‌برند.[5] پس اگر تنها قرینه انتساب کتاب مزبور به مرحوم وحید بهبهانی، تعبیر «جدّی المجلسی» باشد، این قرینه تمام نیست. البته اصل عدم انتساب این کتاب به شیخ بهایی صحیح است، ولی اینکه مولف آن مرحوم وحید بهبهانی باشد، صحیح نیست.

مولف واقعی «رسالة فی الکرّ»، ملا محمدهادی مازندانی، فرزند ملا صالح مازندرانی است.

ملاحظه سوم: تصحیح انتساب مذکور در مقاله

در بخشی از مقاله آمده بود که معاصرین مرحوم مجلسی، مثل ملا صالح مازندرانی، نیز این نسبت را ذکر کرده‌اند. در این بخش از مقاله نیز سهو رخ داده است. ملا صالح مازندرانی بر اصول کافی شرحی نوشته ولی بر فروع شرح ندارد. فرزند وی، ملا هادی، فروع کافی را شرح نموده و مجموع شرح اصول و فروع باهم چاپ شده است. در این شرح، مقدار مزبور وارد شده و صاحب مقاله گمان کرده که سخن ملاصالح بوده در حالی که سخن مزبور از ملا هادی است. ملا هادی، نوه دختری مجلسی اول است.

بر اساس جلسه مورخ ۳ بهمن ۱۴۰۳

1. مولف مناهل: سید مجاهد، فرزند صاحب‌ریاض است. ↩︎

2. المناهل، ص۲۸۰ ↩︎

3. همان، ص۲۸۱ ↩︎

4. همان، ص۲۸۵ ↩︎

5. الریاض، ج۱، ص۷۸؛ المناهل، ص۲۸۴ ↩︎

مشاهده متن کامل موضوع