بازخوانی معنای استظهار در حیض | مقایسه مبنای آیت‌الله شبیری با قول مشهور

مسعودعطارمنش
Mon, 15 Sep 2025 05:25:54 +0000

در مورد معنای «استظهار»، بین فقها اختلاف نظر وجود دارد. این مقدار روشن است که امر به استظهار به معنای آن است که زن باید خود را در حال حیض بداند و احکام آن را بر خود جاری کند. اما پرسش دقیق‌تر این است که «استظهار» دقیقاً به چه معناست؟

معنای رایج «استظهار» از منظر فقها

برخی معتقدند زنی که نمی‌داند خون‌ریزی او از ۱۰ روز فراتر می‌رود یا خیر، باید فعلاً خود را حائض فرض کند تا در آینده وضعیت نهایی مشخص شود.

اگر خون از ۱۰ روز تجاوز کرد، او تنها در ایام حیض، حائض بوده و پس از آن در حال استحاضه است.

اما اگر از ۱۰ روز تجاوز نکرد، تمام مدت، حیض محسوب می‌شود.

این معنایی است که غالب اندیشمندان برای «استظهار» بیان کرده‌اند.

معنی لغوی واژه «استظهار» در احکام بانوان: از «طلب ظهور» تا «پشتوانگی»

فقها معمولا از آن رو که باب استفعال به معنی طلب است، استظهار را «طلب ظهور» معنی می‌کنند. اما آیت‌الله والد، تفسیری متفاوت از این لغت ارائه داده‌اند. ایشان با ارجاع به ریشه «ظَهر» به معنای «پشت»، استظهار را به «الأخذ بالأوثق» معنا کرده‌اند. به عبارت ساده‌تر، استظهار نزد ایشان همان احتیاط است که برای انسان پشتوانه و پشت‌گرمی ایجاد می‌کند.

ایشان برای اثبات این مدعا، به روایاتی استناد می‌کنند که در آن‌ها به‌جای واژه استظهار، از تعبیر احتیاط استفاده شده و به انجام آن امر شده است.

استظهار و «عبادات حائض»: تقابل محذورین

تفسیر خاص آیت‌الله والد از استظهار، ارتباط مستقیمی با دیدگاه ایشان در مورد عبادات حائض دارد. ایشان عبادت حائض را «حرام ذاتی» می‌دانند، نه «حرام تشریعی».

از این رو، هنگامی که یک مکلف در وضعیت شک میان حائض بودن یا نبودن قرار می‌گیرد، با «دوران بین محذورین» مواجه می‌شود:

اگر حائض باشد: نماز خواندن بر او حرام است.

اگر حائض نباشد: نماز خواندن بر او واجب است.

ایشان بر همین اساس، استظهار را به معنای احتیاط تفسیر کرده‌اند، چنان‌که در برخی روایات به جای «استظهار» از تعبیر «تحتاط» استفاده شده و احتیاط را در ترک عبادت دانسته‌ است.

تفاوت در نوع حکم: ظاهری در برابر واقعی

قابل ذکر است که بر اساس دیدگاه غالب فقها، امر به استظهار یک حکم ظاهری است.
اما طبق دیدگاه آیت‌الله والد، این یک حکم واقعی است؛ چرا که از یک سو احتمال حیض و از سوی دیگر احتمال عدم حیض وجود دارد.

در این وضعیت، شارع مقدس احتیاط را در ترجیح دادن احتمال حیض دانسته، زیرا «مفسده نماز حائض» را قوی‌تر از «مصلحت نماز غیرحائض» می‌داند. وقتی مفسده نماز حائض قوی‌تر و احتیاط در آن متعین باشد، امر به احتیاط نمی‌تواند مباح باشد، بلکه یا واجب است یا مستحب، و در هر حال رجحان دارد.

عنوان «احتیاط» مباح بودن را برنمی‌تابد و حکمش در استحباب یا وجوب متعین است. البته اگر همچون سایر فقها، استظهار را به معنای احتیاط ندانیم، حکم اباحه برای آن قابل تصور است.

بر اساس جلسه ۶۴ و جلسه ۶۶
۴ و ۶ دی ۱۴۰۳

مشاهده متن کامل موضوع